Σκέψη για τη Σκέψη: Μεταγνωσίες και Μεταγνωστική Θεραπεία
Πιθανότατα έχετε λάβει διάφορα σχόλια για τις σκέψεις που έχετε εκφράσει ανά καιρούς. Με τον ίδιο τρόπο, έχετε αξιολογήσει και τις σκέψεις των άλλων, είτε σιωπηλά είτε φωναχτά. Πώς σας ακούγεται λοιπόν μια διαδικάσία σκέψης πάνω στη δική σας διαδικασία σκέψης; Το τελευταίο συνιστά στην πραγματικότητα μια από τις λειτουργίες του εγκεφάλου μας, και ενώ αρκετές φορές λειτουργεί καλά, άλλες φορές μπορεί επισυμβαίνει με μη βοηθητικούς, δυσπροσαρμοστικούς τρόπους.
Εν προκειμένω, στο παρόν άρθρο αναλύεται εξόν της έννοιας της «μεταγνώσης» — που σημαίνει «σκέφτομαι πάνω στη σκέψη» — (ειδικά εάν πρόκειται για δυσλειτουργικές σκέψεις) και η Μεταγνωστική Θεραπεία.
(Συγκεκριμένα γίνεται εκτενής χρήση των πληροφοριών που δημοσιεύονται από το επίσημο ινστιτούτο Μεταγνωστικής Θεραπείας (MCTI) και από μια σημαντική κοινότητα ειδικών που συνδέονται με αυτό το ινστιτούτο (Metacognitive Therapy AS
Τι είναι η γνώση και η μεταγνώση;
Οι νοητικές διεργασίες όπως η αντίληψη, ο συλλογισμός, η επίλυση προβλημάτων, η κρίση, η κατανόηση, η φαντασία και η ανάμνηση αντιστοιχούν στη δομή της γνώσης. Οι μεταγνώσεις (γνωστές και ως μεταγνωστικές διαδικασίες), από την άλλη πλευρά, αφορούν στην επίγνωση αυτών των νοητικών διεργασιών και την προσπάθεια ελέγχου τους. Με μια γενική έννοια, η μεταγνώση είναι η πτυχή της γνώσης που ελέγχει τις νοητικές διαδικασίες και τη σκέψη. Θεωρείται ότι οι μεταγνώσεις είναι υπεύθυνες για τον έλεγχο του μυαλού μας. Αυτή η μορφή ελέγχου μπορεί να είναι υγιής ή μη, ή με πιο εύστοχους όρους, λειτουργική ή δυσλειτουργική.
Καθημερινά παραδείγματα μεταγνωστικών εμπειριών είναι τα εξής: Το φαινόμενο του «το έχω στην άκρη της γλώσσας μου» και οι μεγαλόφωνες σκέψεις
Μάλιστα, θεωρείται ότι καθίσται δυνατή μια άμεσα παρατηρήσιμη εμπειρία που σχετίζεται με τις μεταγνώσεις. Για να κατανοήσουμε καλύτερα τη μεταγνωστική λειτουργία, ας εξετάσουμε ένα παράδειγμα από την καθημερινή ζωή. Ας το εξηγήσουμε αυτό μέσα από το φαινόμενο της «το έχω στην άκρη της γλώσσας μου», το οποίο πολλοί από εμάς μπορεί να έχουμε βιώσει στο παρελθόν.
Σας έχει τύχει ποτέ να θέλετε να πείτε ένα όνομα ή μια λέξη που ήσασταν σίγουροι ότι γνωρίζατε αλλά δεν μπορούσατε να θυμηθείτε; Παρά το γεγονός ότι υπάρχει αδυναμία ανάκλησης, η επίγνωση ότι οι πληροφορίες είναι παρούσες μέσα μας - δηλαδή κάπου στο μυαλό μας - είναι ένα παράδειγμα μεταγνωστικής λειτουργίας. Κατ’ αναλογία, η μεγαλόφωνη σκέψη πιστεύεται ότι σχετίζεται με τη μεταγνώση. Ο λόγος για αυτό είναι ότι η τοποθέτηση της διαδικασίας σκέψης σε προφορικές λέξεις πραγματοποιείται δίνοντας προσοχή (έχοντας επίγνωση) σε αυτήν ακριβώς τη διαδικασία. Παράλληλα, αναφέρεται ότι ακόμη και αν υπάρχουν πτυχές που γνωρίζουμε, η μεγάλη πλειοψηφία των μεταγνώσεων που ελέγχουν τις σκέψεις και τις συνειδητές εμπειρίες μας λειτουργούν στο παρασκήνιο.
Ενώ τις περισσότερες φορές αυτό που σκεφτόμαστε είναι αυτό που υπάρχει στην ατζέντα μας, η τρέχουσα έρευνα έχει δείξει ότι ο τρόπος που σκεφτόμαστε μπορεί επίσης να επιφέρει αποτελέσματα. Σε σχέση με αυτό, η Μεταγνωστική Θεραπεία βασίζεται στην αρχή ότι ο τρόπος που σκέφτεται ένα άτομο, όπως και αυτό που σκέφτεται, καθορίζει τα συναισθήματά του και τον έλεγχό του πάνω σε αυτά τα συναισθήματα.
Μεταγνωστικές πεποιθήσεις
Οι μεταγνωστικές πεποιθήσεις αναφέρονται σε πεποιθήσεις σχετικά με το πώς πρέπει να αντιμετωπίζονται οι νοητικές εμπειρίες.
Οι μεταγνωστικές πεποιθήσεις χωρίζονται ουσιαστικά σε δύο ομάδες: αρνητικές και θετικές μεταγνωστικές πεποιθήσεις. Αν και οι λέξεις θετικό-αρνητικό φαίνονται αντίθετες, και οι δύο ομάδες μπορούν εξίσου να εγκλωβίσουν τα άτομα σε κύκλους ανησυχίας και μηρυκασμού.
(Η ανησυχία είναι μια επαναλαμβανόμενη μορφή αρνητικής σκέψης που γενικώς προσανατολίζεται στο μέλλον, ενώ ο μηρυκασμός είναι προσανατολισμένος στο παρελθόν.)
Αρνητικές μεταγνωστικές πεποιθήσεις: Αυτές αναφέρονται στις πεποιθήσεις των ατόμων ότι οι δικές τους διαδικασίες σκέψης είναι δυνητικά επικίνδυνες και ανεξέλεγκτες. Για παράδειγμα: «Το να ανησυχώ πολύ μπορεί να με κάνει να αρρωστήσω» ή «Δεν μπορώ να σταματήσω να ανησυχώ».
Θετικές μεταγνωστικές πεποιθήσεις: Οι θετικές μεταγνωστικές πεποιθήσεις βασίζονται στην αντίληψη ότι η ανησυχία, ο μηρυκασμός και η ετοιμότητα για πιθανούς «κινδύνους» έχουν χρησιμότητα. Τα άτομα που λειτουργούν με άξονα αυτήν την αντίληψη λογίζουν ως χρήσιμο έναν τέτοιο τρόπο αντιμετώπισης των σκέψεων και των συναισθημάτων. Εντούτοις, αυτές οι πεποιθήσεις μπορούν να οδηγήσουν σε περαιτέρω ενεργοποίηση, ένταση ή παράταση αρνητικών συναισθημάτων. Για παράδειγμα: «Η ανησυχία με βοηθά να αντεπεξέλθω» ή «Το να ξεχωρίζω τα προβλήματά μου μού δίνει λύσεις».
Τι είναι η Μεταγνωστική Θεραπεία;
Η προσέγγιση της Μεταγνωστικής Θεραπείας (MCT), βασισμένη σε ένα θεωρητικό μοντέλο που προτάθηκε από τους Wells και Matthews το 1994, είναι μια σχετικά νέα εξέλιξη σε σχέση με τις ψυχικές διαταραχές. Η εν λόγω προσέγγιση εξετάζει τις μεταγνωστικές πεποιθήσεις σχετικά με το πώς λειτουργεί ο εγκέφαλος και στοχεύει να αλλάξει τις πεποιθήσεις που τροφοδοτούν δυσλειτουργικά πρότυπα σκέψης. Εφιστά την προσοχή στο πώς σκέφτονται τα άτομα για τις δικές τους σκέψεις και βοηθά στην αλλαγή αυτού του «τρόπου σκέψης».
Επειδή οι μεταγνωστικές πεποιθήσεις διαδραματίζουν σημαντικό ρόλο στην υποκειμενική απόκριση σε αρνητικές εμπειρίες, μπορεί να συσχετιστούν με την υπερβολική σκέψη ή, αντίθετα, να συμβάλλουν στον καθορισμό ορίων σε αυτή. Η Μεταγνωστική Θεραπεία αφορά στη δυσλειτουργική πλευρά των σκέψεων. Στοχεύει να αναδείξει και να αλλάξει τις μεταγνωστικές πεποιθήσεις που κάνουν τα άτομα να κολλάνε σε συγκεκριμένα μοτίβα, να μεταβάλλει τους τρόπους σκέψης που σχετίζονται με ψυχική δυσφορία και να μειώσει την υπερβολική ενασχόληση των ανθρώπων με τις αρνητικές τους σκέψεις.
Σε ψυχικές διαταραχές βρίσκει έδαφος η μεταγνωστική θεραπεία;
Η Μεταγνωστική Θεραπεία έχει αποδειχθεί ότι είναι ιδιαίτερα χρήσιμη στο άγχος και την κατάθλιψη και έχει αποδειχθεί ότι βοηθάει στην αντιμετώπιση σκέψεων που πυροδοτούν δυσφορία ή ενόχληση- ανησυχία. Το MCT, το οποίο έχει αποτελέσει τη βάση για την κατανόηση και τη θεραπεία ψυχικών διαταραχών όπως η Γενικευμένη Αγχώδης Διαταραχή, η Διαταραχή Μετατραυματικού Στρες, η Ιδεοψυχαναγκαστική Διαταραχή, το Κοινωνικό Άγχος, η Κατάθλιψη και το Άγχος για την Υγεία, έχει συμβάλει στην ανάπτυξη μιας σειράς τεχνικών.
Κατακλείδα
Συνοψίζοντας: Οι μεταγνωστικές πεποιθήσεις καθορίζουν τον τρόπο με τον οποίο κάποιος αντιμετωπίζει τις αρνητικές σκέψεις, τα συναισθήματα ή συμπτώματα, τον τρόπο απόκρισης σε αυτά και τη στρατηγική που είναι θεμιτό να υιοθετήσει. Οι δυσλειτουργικές μεταγνώσεις ενεργοποιούν διαδικασίες που όχι μόνο εντείνουν αλλά και παρατείνουν την ψυχική δυσφορία.
Η Μεταγνωστική Θεραπεία μας βοηθά να αξιολογήσουμε τον δικό μας τρόπο σκέψης καθώς και τις διαδικασίες επίλυσης προβλημάτων και λήψης αποφάσεων, ώστε να μας υποστηρίξει στην παρατήρηση των δυσλειτουργικών σκέψεων που μας υπονομεύουν. Εντέλει, αξίζει να επισημανθεί ότι είναι δυνατή η ανάπτυξη πιο προσαρμοστικών απαντήσεων σε αρνητικά συναισθήματα και σκέψεις που έχει ως αποτέλεσμα καλύτερη λειτουργικότητα του ατόμου μέσα στην καθημερινότητά του.
References
- American Psychological Association | APA Dictionary of Psychology: Cognition | Accessed: March 26, 2026, https://dictionary.apa.org/cognition
- American Psychological Association | APA Dictionary of Psychology: Metacognition | Accessed: March 26, 2026, https://dictionary.apa.org/metacognition
- The Metacognitive Therapy Institute (MCTI) | Metacognitive Therapy | Accessed: March 17, 2026, https://mct-institute.co.uk/therapy/
- Wells, A. (2009). Metacognitive therapy for anxiety and depression. The Guilford Press.
- Psychology Today | Cognition | Accessed: March 21, 2026, https://www.psychologytoday.com/us/basics/cognition
- Metacognitive Therapy AS | Metacognitive beliefs: What they are and why are they important? | Accessed: March 19, 2026, https://www.metacognitivetherapy.com/articles/metacognitive-beliefs-what-they-are-and-why-are-they-important
- Borkovec, T. D., Robinson, E., Pruzinsky, T., & DePree, J. A. (1983). Preliminary exploration of worry: Some characteristics and processes. Behaviour Research and Therapy, 21(1), 9-16. https://doi.org/10.1016/0005-7967(83)90121-3
- Erickson, T. M., Newman, M. G., & Tingey, J. L. (2020). Worry and rumination. In J. S. Abramowitz & S. M. Blakey (Eds.), Clinical handbook of fear and anxiety: Maintenance processes and treatment mechanisms (pp. 179-195). American Psychological Association. https://doi.org/10.1037/0000150-000
- Wells, A., & Matthews, G. (1994). Attention and emotion: A clinical perspective. Lawrence Erlbaum Associates.
- Psychology Today | Is It Time to Think About Your Thinking? | Accessed: March 19, 2026, https://www.psychologytoday.com/us/blog/keeping-an-even-keel/202602/is-it-time-to-think-about-your-thinking
Τα άρθρα στον ιστότοπό μας δεν περιέχουν ιατρικές συμβουλές και αποσκοπούν αποκλειστικά στην ενημέρωση. Δεν μπορεί να γίνει διάγνωση ασθένειας με βάση τα άρθρα. Μόνο οι ψυχίατροι μπορούν να διαγνώσουν την ασθένεια.