Nocebo Etkisi Nedir? Olumsuz Beklentilerin Zihin ve Beden Üzerindeki Etkisi

Düşüncelerimiz, insanın vücudunda hissettiği ağrıyı veya rahatsızlığı azaltıp artırabilme gücüne sahiptir. Vücudumuz üzerinde bu denli etkili olan zihinsel gücümüze en iyi örnek plasebo etkisidir. Plasebo, Latince'de memnun etmek anlamına gelir. Nocebo ise Latince’de acı vermek anlamına gelir. Zihnimiz bedenimizi olumlu yönde etkileyebileceği gibi, olumsuz inançlar da beden üzerinde somut ve ölçülebilir etkiler yaratabilir.

Placebo Etkisi Nedir?

Placebo, Latince'de memnun etmek anlamına gelir ve gerçekten işe yarar gözüken fakat aslında somut bir işlevi olmayan bir tedavi yöntemini anlatır. (1) Placebo etkisinin gözlenmesine olanak sağlayan birçok deney ve uygulama yöntemleri bulunmaktadır. Bireylere daha iyi hissetmelerine dair vaatlerde bulunarak sahte tedaviler uygulanır. Bu tedaviler sonucu ortaya çıkan tablo oldukça dikkat çekici olabilir. Tedavi alıyormuş gibi gözüken ama nitelikli olmayan ve sahte bir içeriğe sahip olan tedaviler sonucunda bireyler kendilerini hem bedensel açıdan hem de psikolojik yönden daha iyi hissedebilir.

Nocebo Etkisi Nedir?

Nocebo etkisi, placebo etkisinin tam zıttı olarak karşımıza çıkar. Bireyleri memnun etmekten çok onlara ruhsal ve bedensel yönlerden rahatsızlık verir. Bu etkinin aktif olduğu durumlarda bireyler vücutlarında hissettikleri ağrının veya psikolojik olumsuzlukların uygulanan tedavinin bir sonucu olarak düşünebilir. Tedavinin onlara zarar vereceğine dair düşüncesi olan bireyler vücutlarında meydana gelen negatif değişimlere karşı oldukça hassas olabilir ve bu hassasiyet önceden sahip oldukları rahatsızlıkların artmasına sebep olabilir. (2)

Bireylerin aldıkları iyileşme yöntemine olan bakış açıları nocebo etkisinin meydana gelmesi konusunda büyük bir paya sahiptir. Bu olumsuz bakış açısının oluşmasında birçok farklı unsur yer alabilir. Bireylerin tedaviye dair yaşadıkları kötü deneyimler, yakın çevreden tedavi hakkında duyulan söylemler gibi sebepler nocebo etkisinin ortaya çıkmasını tetikleyebilir.

Nocebo Etkisinden Korunmak

Nocebo etkisini tetikleyen birçok faktör bulunurken bunu engellemek oldukça zor görünebilir fakat imkansız değildir. Bireylere tedavinin tüm özelliklerini söylemek nocebo etkisinden korunmak için uygulanabilecek yöntemlerden biri olabilir. Tedavinin beraberinde getirdiği yan etkilerin yanında o tedavinin sağlayabileceği getirileri düşünmek daha sağlıklı bir yaklaşım olarak görülebilir. Sağlık çalışanları ve tedavi uygulayıcıları karşısındaki bireyi tanımaya odaklanmalı onu analiz etmelilerdir. Bazı bireyler olumsuzluklara karşı daha duyarlıyken bazıları negatif durumlara karşı daha soğukkanlı yaklaşabilir. Buna ek olarak nocebo etkisinden korunabilmek için hastaların beklentileri daha farklı bir biçimde şekillendirilebilir. Tedaviden bekledikleri veya beklemedikleri sonuçlar üzerine konuşulup ona göre bir beklenti içerisine girmek hem sağlık çalışanları hem de hasta veya danışan üzerinde büyük ölçüde olumlu sonuçlanabilir. Ayrıca bazı durumlarda tedavinin getirebileceği yan etkiler olağan karşılanabilir ve hastaya bu semptomlarla baş etmenin oldukça doğal olduğu konusunda motivasyon aşılanabilir. (3)

Nocebo Etkisinin Tarihçesi

Bilim insanları nocebo etkisini placebo etkisini araştırırken tespit etmişlerdir. Nocebo etkisinin tarihi 18. yüzyıla dayanmaktadır. Alman doktor Mesmer genel olarak vücuttaki rahatsızlıkların ve hastalıkların bireylerin bedenlerindeki sıvı akışını, mıknatısların kullanılmasıyla azalabileceği görüşündeydi. Mesmer'e tedavi amacıyla gelen bireylere üzerlerinde manyetik bir etkinin kullanıldığına dair bir güven verildi. Fakat aslında manyetik etki verilmemiş, bireyler sadece sahte bir tedavi almamışlardı. Bunun ardından bireylerde manyetizmanın yani manyetik etkinin yan etkileri görülmeye başlandı. (4) Mesmer tarafından uygulanmaya çalışılan tedavi yöntemi sırasında nocebo etkisinin bireylere nasıl yansıdığı gözler önüne serilmiştir.

Nocebo Etkisini Ölçmek

Farklı mekanizmalara sahip nocebo etkisi her bireyde görülmeyebilir. Bazı bireyler nocebo etkisini göstermeye daha çok yatkın olabilir. Bu noktada sahip oldukları kaygı seviyeleri ve çevreden etkilenme düzeyleri bireyleri nocebo etkisine olan yakınlıklarını belirleyebilir. Genel olarak nocebo ve placebo etkilerini ölçmek için bilim insanlarının yürüttüğü deneyler bu alanda yol gösterebilir. Bu iki etkiyi diğer somut faktörlerden ayrıştırmak için nocebo veya placebo ile tedavi edilen grup ile bu yöntemlerle tedavi edilmeyen gruplar kullanılabilir. 2 grup arasındaki semptom farklılıkları nocebo ve placebo etkisi konusunda ışık tutabilir. (5) Bu deneyler aynı zamanda nocebo etkisinin aslında ne kadar yaygın olabileceğini de gösterebilir ve sağlık alanında alınabilecek önlemlere de şekil verebilir.

Nocebo Etkisi ve Risk Faktörleri

Nocebo etkisi bireylerin tedavi süreçlerini yavaşlatmakla beraber onların bu tedaviye karşı ön yargı geliştirmelerine de sebep olabilir. Bu açıdan bakıldığında nocebo etkisine karşı önlem almak oldukça büyük bir önem taşır. Hem sağlık çalışanlarının dikkat etmesi gereken hem de bireylerin kendilerini koruması gereken bazı risk faktörleri bulunmaktadır.

1. Önceden Öğrenilmiş Unsurlar ve Beklentiler

Bireyler, başkalarından duyduklarından veya kendi düşünceleriyle oluşturdukları beklentilerinden büyük ölçüde etkilenmektedir. Eğer bireyler ilaç veya tedavi aldıktan sonra rahatsız olacakları düşüncesine inanırlarsa algıları vücutlarında bir olumsuzluk arayabilir ve bu konudaki duyarlılıkları artabilir. Bu durumda bireyler alacakları tedavi hakkında bilgi toplarken sadece olumsuza değil olumlu yanlara da odaklanabilir. Ayrıca her bireyin tedaviye sonuç verme şeklinin ve hızının farklı olabileceği de unutulmamalıdır.

2. Sosyo-Demografik Özellikler

Sosyo-demografik özellikler arasında yer alan yaş, cinsiyet, alınan eğitim gibi faktörler bireylerin nocebo etkisinden etkilenme oranını değiştirebilir. Örneğin, yapılan araştırmalara göre yaşlılıkla beraber bireyler nocebo etkisine karşı daha duyarlı bir hale gelebilir. Ayrıca düşük eğitim seviyesi ve sosyoekonomik durumun da nocebo etkisini artırması mümkün olabilir.

3. Kişisel Farklılıklar

Bireylerin hayatlarını ve düşünce yapılarını onların karakterlerinden bağımsız bir şekilde düşünemeyiz. Kişiliklerimiz bizlerin kimliğini oluşturur ve dış çevreyi algılama seviyemizi belirleyebilir. Nocebo etkisi de tedaviyi nasıl algıladığımızla yakından ilgili olduğundan aslında bu konuda da kişiliğimiz ön planda olabilir. Örneğin noceboyla en yakın bağlantıya sahip kişilik özelliğinin nevrotiklik olduğu sonucuna varılmıştır.

4. Nöron Dejenerasyonuna Bağlı Durumlar

Nöron dejenerasyonuna bağlı olarak gelişen rahatsızlıklar arasında demans ve beyin loblarında meydana gelen hasarlar bulunabilir. Bunun gibi durumlarla mücadele eden bireylerde nocebo etkisinden etkilenme payı daha büyük olabilir.

Zihnimiz Gerçekten Bedenimizi Etkileyebilir mi?

Bilim insanları, araştırmalar neticesinde ayrıca plasebo etkisine karşıt bir de nocebo etkisinin var olduğunu tespit etmişlerdir. Nocebo etkisi, zihnin olumsuz beklentileri gerçekleştirme gücünün bir örneğidir. Tedavinin onlara zarar vereceğine dair düşüncesi olan bireyler vücutlarında hissettikleri ağrıyı veya psikolojik olumsuzlukları uygulanan tedavi ile ilişkilendirebilir. Nocebo etkisinde olan bireyler vücutlarında meydana gelen negatif değişimlere karşı oldukça hassas olabilir.

Nocebo Etkisi Günlük Hayatta Nasıl Ortaya Çıkar?

Bireylerin aldıkları iyileşme yöntemine olan bakış açıları nocebo etkisinin ortaya çıkmasında büyük bir paya sahiptir. Olumsuz bakış açısının oluşmasında birçok farklı unsur yer alabilir. Bireylerin tedaviye dair yaşadıkları kötü deneyimler, yakın çevreden tedavi hakkında duyulan söylemler gibi birey üzerinde kötü etkiler bırakabilecek durumlar nocebo etkisini tetikleyebilir. Özellikle günümüzde, sosyal medya hesaplarıyla birlikte gelişen bilgi aktarımı da bu etkinin oluşmasını artırabilir.

Sosyal medya platformlarında çoğu birey kendi deneyimlerinden bahseder, fikirlerini özgürce ifade eder. Bireyler genellikle tedavi öncesi ve süresince başkalarının deneyimlerinden yararlanmak için sosyal medya platformlarına başvurabilir. Tedavi hakkında başkalarının olumsuz yorumlarından etkilenen bireyler tedavi sonrasında hastalıklarında gözlemlenebilecek semptomları daha yoğun bir şekilde deneyimleyebilir.

Nocebo etkisi tedaviden alınan cevabı hem geciktirebilir hem de niteliğini ciddi bir oranda düşürebilir. Bireyler ilaç veya tedavi sonrasında rahatsızlık yaşayacaklarını düşünürlerse ve buna gerçekten inanmaya başlarlarsa vücutlarında bir olumsuzluk aramaya başlayabilir bu konudaki duyarlılıkları artabilir.

Nocebo Etkisi Zihin ve Bedeni Nasıl Etkiler?

Nocebo etkisi, plasebo etkisi kadar araştırılmış ve yaygın olarak bilinen bir etki olmayabilir. Fakat tedavi alan bireylerde bu etkinin var olabileceği yapılan deneyler sonucunda açık bir şekilde gözler önüne serilmiştir. Nocebo etkisini tetikleyen birçok faktör bulunurken bunu engellemek imkansız değildir.

Bireylerde nocebo etkisinin ortaya çıkması ve yoğunluğu, farklı mekanizmalara ve kişisel farklılıklara bağlıdır. Sosyodemografik özellikler arasında yer alan yaş, cinsiyet, alınan eğitim gibi faktörler bireylerin nocebo etkisinden etkilenme oranını değiştirebilir. Örneğin, yapılan araştırmalara göre yaşlılıkla beraber bireyler nocebo etkisine karşı daha duyarlı bir hale gelebilir. Ayrıca düşük eğitim seviyesi ve sosyoekonomik durumun da nocebo etkisini artırdığı tespit edilmiştir.

Nocebo etkisi de tedaviyi nasıl algıladığımızla yakından ilgili olduğundan aslında bu konuda da kişiliğimiz ön planda olabilir. Kişiliklerimiz bizlerin kimliğini oluşturur ve dış çevreyi algılama seviyemizi belirleyebilir. Örneğin; nocebo nevrotik kişilik özelliğine yatkın bireylerde daha sık görülebilir. Nöron dejenerasyonuna bağlı olarak gelişen rahatsızlıklar arasında demans ve beyin loblarında meydana gelen hasarlar bulunabilir.

Nocebo Etkisi ile Kaygı Arasındaki İlişki

Kaygı seviyeleri yüksek olan bireyler, tedavi hakkında duyduğu olumsuz bilgiler doğrultusunda beden ve zihinde daha belirgin rahatsızlıklar hissedebilir. Başkalarından duydukları veya kendi düşünceleriyle oluşturdukları beklentileri onları büyük ölçüde etkileyebilir. Eğer bireyler ilaç veya tedavi aldıktan sonra rahatsız olacakları düşüncesine inanırlarsa algıları vücutlarında bir olumsuzluk aramaya başlayabilir ve bu konudaki duyarlılıkları doğrusal bir şekilde artabilir.

Psikolojik Destek Nocebo Etkisini Azaltabilir mi?

Bireyler ile şeffaf bir şekilde iletişim kurmak nocebo etkisinden korunmak için doğru bir yaklaşımdır. Tedaviden bekledikleri veya beklemedikleri sonuçlar üzerine konuşulup ona göre bir beklenti içerisine girmek hem sağlık çalışanları hem de hasta veya danışan üzerinde büyük ölçüde olumlu sonuçlanabilir.

Ayrıca bazı durumlarda tedavinin getirebileceği yan etkiler olağan karşılanabilir ve hastaya bu semptomlarla baş etmenin oldukça doğal olduğu konusunda motivasyon aşılanabilir. Online terapi desteği alan kişiler, uzman bir terapistle çalışarak nocebo etkisinin olumsuz etkilerini azaltabilir ve tedavi sürecini daha olumlu bir şekilde yönetebilir.

Psikolojik destek almak, nocebo etkisinin yarattığı olumsuz beklentileri kırmaya ve daha sağlıklı bir tedavi süreci yaşanmasına yardımcı olabilir. Hiwell'de anksiyete, depresyon, öz güven testi gibi birçok psikolojik testi çözerek sonuçlarınızı öğrenebilir, ardından bunları terapistinizle birlikte değerlendirebilirsiniz.

Sık Sorulan Sorular

Nocebo ve placebo arasındaki fark nedir?

Placebo etkisi pozitif beklentiler nedeniyle bireylerin kendilerini daha iyi hissetmesi anlamına gelirken, nocebo etkisi olumsuz beklentiler nedeniyle istenmeyen sonuçlar doğurabilir. Placebo olumlu tedavi beklentisinin bir sonucuyken nocebo negatif beklentilerin fizyolojik ve psikolojik sonuçlarıdır.

Nocebo etkisi gerçek midir yoksa psikolojik mi?

Nocebo etkisi tamamen psikolojik olsa da bedensel belirtileri gerçek ve ölçülebilirdir. Nocebo etkisi sinir sistemi aracılığıyla gerçek fizyolojik değişikliklere neden olabilir.

Olumsuz düşünceler bedensel belirtilere yol açabilir mi?

Evet, nocebo etkisi ağrı ve diğer semptomları önemli ölçüde artırabilir. Bireyin bir tedavinin yan etkileri olacağına inanması bu yan etkilerin gerçekten ortaya çıkmasına neden olabilir.

Nocebo etkisi kaygı bozukluklarıyla ilişkili midir?

Kaygı seviyeleri nocebo etkisinin önemli bir risk faktörüdür. Kaygı düzeyi yüksek bireyler olumsuz beklentilere daha hızlı ve güçlü tepki gösterir, dolayısıyla nocebo etkisinden daha fazla etkilenebilirler.

Nocebo etkisinden korunmak mümkün mü?

Sağlık profesyonelleriyle açık iletişim, gerçekçi beklentiler oluşturmak, yan etkileri normalize etmek ve gerektiğinde online terapi desteği almak nocebo etkisini önemli ölçüde azaltabilir.