Günlük Karar Verme Yorgunluğu: Beynimizi Nasıl Dinlendirebiliriz?

İşe giderken ne giyeceğimiz, sabah kahvaltıda ne yiyeceğimiz, trafiği hesaba katarak evden kaçta çıkmamız gerektiği… Bunların hepsi, günlük hayatımızda farkında olmadan cevabını verdiğimiz sorulardır. Küçük gibi gözükseler de kimi zaman bu soruların cevaplarını vermek kolay değildir.

Beynimiz, rutinimize eklediğimiz bazı sorulara otomatik bir şekilde yanıt verebilirken bazı sorular gün boyunca beynimizi kurcalayan küçük sorunlara dönüşür¹. Peki bu sorunlara otomatik olarak yanıt veremediğimizde ne olur? Bilinçli düşünme devreye girer. Karşılaştığımız bir durumda ne yapabileceğimize karar vermek enerji ister. Enerji sarf etmek de bildiğiniz gibi yorgunluğa sebep olur. Bu durum sadece fiziksel aktivitelerle sınırlı değildir. Beynimiz de gün içinde verdiği sayısız karar yüzünden yorulabilir. Buna karar yorgunluğu, yani decision fatigue denilmektedir. Bu yorgunluğa birçok faktör sebep olabilir. Gelin bu faktörlere yakından bakalım.

Karar Yorgunluğuna Neden Olan Faktörler

1. Belirsizlik Hissi

Aşina olmadığımız bir durumla karşılaştığımızda veya vereceğimiz kararın duygusal yükünün fazla olduğu durumlarda bu hisle karşı karşıya gelebiliriz. Bu gibi durumlarda, beynimiz vereceğimiz karar üzerine çok fazla enerji harcayarak potansiyel bütün durumları değerlendirme ihtiyacı duyabilir. “Ya doğru olan kararı veremezsem?” düşüncesiyle ise karar verme sürecimiz iyice uzayabilir¹. Sonucu öngöremediğimizden dolayı kontrolümüzün azaldığını düşünebilir ve kaygılanabiliriz. Bu da, karar yorgunluğuna sebep olabilir.

2. Mükemmeliyetçilik

Belirsizlik hissinde de olduğu gibi, kararımızı vermeden önce tüm ihtimalleri en iyi kararı bulana kadar tek tek inceleyebiliriz. En doğru olan kararı verme çabamız, karar verme süresini artırarak mental yorgunluğa sahip olmamıza neden olabilir.

3. Hata Yapma Korkusu

Karar verdiğimizde ortaya çıkabilecek sonuçları abartılı bir şekilde düşünmemiz karar sürecini bir tehdit olarak görmemize yol açabilir. Bu durum, üzerimizdeki baskıyı ve sorumluluk hissimizi artırarak karar yorgunluğuna sebep olabilir.

4. Seçeneklerin Fazlalığı

Bu da, bazı seçenekleri elemekte zorlanmamız ve bazı seçenekler arasında arada kalmamız anlamına gelebilir. Bunun yanında, kararımızı verdikten sonra bile “Acaba diğer seçenek daha iyi miydi?” düşüncesiyle kararımızdan pişmanlık duymamıza ve mental yorgunluğa yol açabilir.

Karar Verme Yorgunluğu Nelere Sebep Olabilir?

1. Sürekli Olarak Erteleme İhtiyacı

Bazen karar verme yorgunluğumuz o kadar fazla olur ki kimi karar vermemiz gereken olaylar karşısında kendimizi onları ertelerken buluruz². Örneğin, iş için atılması gereken önemli sayılmayacak bir e-mail bile mental yorgunluğa sebep olabilir. Saatlerce belki günlerce o maili atmayı erteleyebiliriz. Bu durum, bize geçici bir rahatlık verse de zaman baskısından dolayı stresli hissetmemize neden olabilir. Sonuç olarak, karar vermekten kaçınmak karar verme sürecinin uzamasına yol açabilir ve sağlıksız kararlar vermemize zemin hazırlayabilir.

2. Verilen Karardan Pişmanlık Duyma

Bazı kararlar ise verildikten sonra bile biz başka bir işle ilgileniyorken arka planda beynimiz tarafından işlenmeye çalışır. “Acaba karar verdiğim şeyi değil de, diğerini mi seçmeliydim?”, “Yanlış bir karar mı verdim?”, “Diğer seçenek belki de daha uygun olacaktı.” gibi düşünceler ruminasyon döngüsüne yani olumsuz düşüncelerin zihnimizde sürekli olarak tekrarlanmasına yol açabilir.

3. Kolay Seçeneklere Yönelme

Karar verme yorgunluğu, zihnimizi bazen o kadar bulanıklaştırabilir ki kolay seçeneklere yönelme eğiliminde bulunabiliriz. Yani, mental yorgunluk, kısa vadede bize rahatlık getirmesi adına üzerinde çok düşünmemiz gerekmeyen kararlar almamıza neden olabilir. Aldığımız kararların kalitesi düşebilir; sonuçlarından da memnuniyet duymayabiliriz.

4. Mental Yorgunluk

Zihinsel enerjimizin tükenmesi, odaklanmamızı zorlaştırabilir ve dikkat süremizi kısaltabilir. Düşüncelerimizi toparlayamayabilir, aslında oldukça basit bir şekilde verilebilecek olan küçük kararlarda bile kendimizi zorlanırken bulabiliriz.

5. İşlevselliğin Azalması

Karar yorgunluğunun fiziksel yansımaları da bulunabilir. Örneğin, zihnimiz çok dağınık olduğu için işte üretkenliğimiz düşebilir veya günlük rutinimizi sürdürmekte zorlanabiliriz. Bunun sonucunda, yapmamız gerekenleri erteleyebiliriz ve kendimizi tükenmiş hissedebiliriz.

Beynimizi Dinlendirmek İçin Neler Yapabiliriz?

1. Seçenekleri Azaltmak

Fazla seçenek arasından seçim yapmak zorunda kalmak, alternatifler arasında aynı anda karşılaştırma yaptığı için zihnimizi yorabilir. Bu noktada, seçeneklerimizi azaltmak zihinsel yükümüzü azaltabilir³. Örnek verecek olursak, işe giderken ne giyeceğimiz her gün verdiğimiz küçük kararlardan bir tanesi. Fakat kimi zaman, bu kararı vermek çeşitli sebeplerden dolayı uzun sürebilmektedir. Bunun için, giyilmeyen ve eskiyen kıyafetlerimizi ayırarak hep elimizin gittiği kıyafetlerden oluşan bir gardrop düzenlemek günlük karar yorgunluğuyla başa çıkmamızda yardımcı olabilir. Mesela, gardrobumuzu çoğu parçanın birbiriyle uyabileceği şekilde düzenlemek “Bugün ne giysem?” sorusunu ortadan kaldırarak karar verme sürecimizi kolaylaştırabilir.

2. Önceden Planlama Yapmak

Neyi ne zaman ve nasıl yapacağımızı planlamak, karar anında hissedilebilecek yükü azaltarak karar süresini kısaltabilir. Örneğin, akşam yemeği için ne pişireceğimize bir türlü karar veremediğimizi varsayalım. Önümüzdeki hafta ne yiyeceğimizin planını oluşturmak ve market alışverişimizi o plana göre yapmak, hafta içinde sürekli seçim yapma ihtiyacını ortadan kaldırabilir. Bu yöntemle, günlük karar sayımızı azaltarak enerjimizi daha önemli sayılacak işlere yöneltebilir ve zihinsel yükümüzü hafifletebiliriz.

3. Bildirimleri Kapatmak

Beynimizin sürekli bildirimlere maruz kalması zihnimizi yorarak mental yorgunluğumuzun artmasına neden olabilmektedir. Ayrıca, ekranımıza düşen her bildirim, dikkatimizi bölerek o sırada yaptığımız işe odaklanamamıza ve zihinsel enerjimizin harcanmasına yol açabilmektedir. Bunun önüne geçebilmek için, gereksiz uygulamaları silebiliriz ve bir süre bildirim almadığımızda bizim için bir sorun teşkil etmeyecek uygulamaların bildirimlerini kapatabiliriz.

4. Zaman Sınırı Koymak

Karar vermek için kendimize belirli bir zaman tanımak ve o süre içerisinde karar vermek, karar sürecinin uzamasının önüne geçerek zihinsel yorgunluğu engelleyebilir. Bu sayede, beynimiz sürekli olarak seçenekleri değerlendiği karar sürecinden daha hızlı çıkabilir ve enerjisini koruyabilir.

5. Kararları Dışsallaştırmak

Haftalık yapılacaklar listemiz, aramamız gereken kişiler, arkadaşımızın doğum günü kutlaması… Bunlar gibi, zihnimizde tuttuğumuz her şey, bilişsel yüke ve mental yorgunluğa sebep olabilmektedir. Bununla başa çıkmak için, karar verme sürecimizi somut araçlarla destekleyebiliriz. Bizim için önemli olan ve unutmamamız gereken şeyleri bir kağıda yazmak veya bir takvime not etmek, beynimizin unutmamak için harcadığı çabayı en aza indirgememize yardımcı olabilir. Örnek verecek olursak, haftalık yapılacaklar listemizi bir deftere yazmak ve o defteri gözümüzün önünde olacak şekilde konumlandırmak, önceliklerimizi daha kolay belirlememizi ve kararlarımızı daha iyi bir şekilde yönetebilmemizi sağlayabilir. Ayrıca, bir artı eksi listesi hazırlamak seçeneklerimizi daha etkili bir şekilde değerlendirmemize yardımcı olarak karar yorgunluğunun önüne geçebilir.

6. Karar Gerektirmeyen Aktiviteler Planlamak

Zihnimizi sürekli olarak seçim yapmak zorunda bırakmayacak birtakım aktiviteler planlamak ve onları uygulamak karar yorgunluğumuzu azaltmaya yardımcı olabilir. Örneğin, haftanın belirli bir günü ve saati yürüyüşe çıkmak, ne zaman ne yapılacağı belli olduğu için beynimizin dinlenmesini ve rahatlamasını sağlayabilir. Bu sayede, beynimize öngörülebilir bir alan sağlayarak mental yorgunluğumuzu azaltabiliriz.

Günlük hayatın koşuşturmasında verdiğimiz çok sayıda karar biz farkında olmadan zihinsel yüke sebep olabilmektedir. Bu blogta sunulan yöntemler, karar yorgunluğumuzun azalmasına ve zihinsel enerjimizin korunmasına yardımcı olarak işlevselliğimizi ve üretkenliğimizi destekleyebilir.