Ebeveynlik Stilleri Nedir? Farklı Ebeveynlik Stillerinin Çocuk Gelişimine Etkileri

Daha iyi hissetmeye bugün başlayın

Siz de 500 bin mutlu danışanımız gibi hayatınızın kontrolünü elinize alın.

Ebeveynlik Stili Nedir?

Ebeveynlik stilleri, ebeveynlerin çocukları ile nasıl ilişki kurduklarını ve çocuk yetiştirmede kullandıkları temel yöntemleri belirten yaklaşımlara denir. Ebeveynlik tipleri ya da stili kavramı ilk olarak klinik ve gelişim psikoloğu Diane Baumrind tarafından kullanılmıştır.

Anne-babalık stilleri çocuğun ileride kendine yönelik algısını, kuracağı ilişkileri veya kendisine dair neler hissedeceğini etkileyebilecek potansiyeldedir. Yaşantımızda bu derece etkili olan ve geçmişten günümüze pek çok çalışmada ele alınan ebeveynlik stillerini daha yakından inceleyelim.

Ebeveynlik Stillerinin Ortaya Çıkışı

Anne babanın tutumlarının bireyin kişilik gelişiminde oldukça önemli bir yere sahip olduğu bilinmektedir. Bağlanma kuramının öncüsü olan John Bowlby’e göre (2014), gelecek neslin ruh sağlığında ebeveynlik stilleri ve başarılı ebeveynlik kilit noktalardan biridir1, 2, 3.

İhtiyaçlarına duyarlı davranılan ve kendisine uyum sağlayan bir bakıcı tarafından yetiştirilmiş bir bebeğin, ilerleyen dönemlerde stresten uzak, psikolojik anlamda iyi durumda ve öz-güveni yüksek olma ihtimali artmaktadır. Ebeveyn baskı, katı disiplin kuralları veya aşırı koruyucu davranışlar sergiliyorsa bu durum çocukta olumsuz etkilere yol açmaktadır1, 2.

4 Ebeveynlik Stili

Ebeveynlik stilleri belirtilen bu sebeplerden dolayı üzerine yoğun çalışmalar yapılan önemli konular arasında yerini almıştır. Bu konuda çalışma yapanlardan birisi olan Baumrind (1966), üç çeşit ebeveynlik stili olduğunu ortaya atmıştır: yetkili, izin verici ve otoriter ebeveynlik.

1991 yılında yaptığı bir çalışma ile bu üç ebeveynlik tutumuna bir yenisini ekleyerek bu sayıyı dörde çıkartmıştır1, 4, 5. İşte ebeveynlik tipleri:

  • Demokratik Ebeveynlik
  • Otoriter Ebeveynlik
  • İzin Verici Ebeveynlik
  • İlgisiz Ebeveynlik
anlayışlı ebeveynlik yapan bir baba ve kızı çizimi

Demokratik Ebeveynler

Demoktratik bir yaklaşıma sahip ebeveynler çocuklarına karşı sıcak ve yakın davranırken aynı zamanda sahip oldukları ve uyguladıkları net kurallar vardır. Bu net kurallar ve sınırlar çerçevesinde çocuklarını bağımsız olma konusunda cesaretlendirirler1. Çocukların davranışlarının hatalı olduğu durumlarda onlara hem yol gösterir hem de kontrolü ellerinde tutarlar6, 7.

Araştırmacı Maccoby ve Martin bu konuda yaptıkları çalışmalarda yetkili-demokratik tarzdaki ebeveynlerin çocuklarının; otoriter ve izin verici tarzdaki ailelerde büyüyen çocuklara göre akademik yeterlilik, sosyal konuda gelişim ve öz saygı konularında daha yüksek puanlar aldıklarını ortaya koymuşlardır6, 8. Bu sonuçlar benzer çalışmalarda da tekrarlanmıştır.

Lambon ve çalışma arkadaşları, 1991 yılında yaptıkları araştırmada 14-18 yaş arası gençlerin akademik yeterliliklerini, problemli davranışlarını ve psikososyal gelişim düzeylerini bahsettiğimiz 4 farklı ebeveynlik stili açısından karşılaştırmıştır.

Bu çalışma sonucunda ebeveynleri demokratik tarzda olan çocukların akademik anlamda ve psikososyal gelişim düzeyi açısından yüksek puanda, problemli davranış açısından düşük puanda olduğu görülmüştür6, 9.

Otoriter Ebeveynler

Otoriter ebeveynlik stiline sahip ebeveynler çocuklarına karşı daha az sıcaklık ve daha yüksek düzeyde kontrol davranışı göstermektedirler. Bu ebeveynler koydukları kurallara karşı çocuklarından kesin itaat beklerler ve bu kurallar aile içerisinde tartışılmaz niteliktedir1. Ebeveynlerinin koyduğu net kurallara uymayan çocuk yüksek ihtimalle ceza ile karşılaşır.

Ebeveynler ile çocuklar arasında görüş alışverişi az düzeydedir. Baumrind’in 1968 yılındaki çalışmasında, otoriter ailede büyüyen çocukların daha fazla kaygılı, mutsuz ve saldırgan davranışlar gösterme eğiliminde olduğu görülmüştür6, 8.

Türkiye’de daha çok otoriter ebeveynlerin görüldüğü fakat sosyoekonomik düzeyin artışına bağlı olarak demokratik ebeveynlerin benimsendiği belirtilmektedir6, 7.

İzin Verici Ebeveynler

İzin verici ebeveynlik stiline sahip ebevenyler çocuklarına karşı çok sıcak davranırlar ve onlardan yaşlarına uygun herhangi bir beklentileri olmaz. Çocuklarına sınır koymakta yetersiz kalmaktadırlar. İyi ebeveynliği çocuklarının taleplerine izin vermek olarak görmektedirler1.

Bu ebeveynler, çocuklarına kendi davranışlarını düzenlemelerine izin verici nitelikte yaklaşırlar. Ayrıca çocuklarının saldırganlık gibi olumsuz davranışlarına da kabul edici yaklaşırken çocuklarından görevlerini ve sorumluklarını yerine getirmelerine yönelik daha az talepte bulunmaktadırlar6.

İlgisiz Ebeveynler

İlgisiz bir ebeveynlik tarzına sahip ebeveynler çocuklarına karşı sıcak veya yakın değillerdir ve çocukları üzerinde kontrolleri yoktur. Çocuklarının ihtiyaçları ve istekleri konularında ilgisizdirler1. Bu ebeveynler, çocuklarına ayıracak zamanları ve enerjileri yok gibi görünürler. Çocuklarının okullarına ya da okul dışı etkinliklerine yönelik ilgi göstermezler.

Yapılan araştırmalarda bu ebeveynlerin çocuklarının temel ihtiyaçlarını karşıladığı ama çocuklarına yakınlık göstermediği görülmüştür.

Ayrıca bu çocukların saldırganlık eğiliminin daha yüksek olduğu ve akademik başarılarının daha düşük olduğu görülmektedir. Erken yaşta alkol ve sigara tüketimine başlama eğilimleri de yüksek olmaktadır6.

Ebeveynlik Tarzları Çocukları Nasıl Etkiler?

Ebeveynlik tarzlarının çocukları nasıl etkilediği pek çok çalışmada ele alınmıştır. Bu etkiler arasında aşağıdakiler yer almaktadır:6, 10 Otoriter tarzda ebeveynliği benimseyen ailelerin çocukları itaatkar ve yetkin olur fakat bu çocukların mutluluk ve öz saygıları görece düşük olmaktadır.

Yetkin-demokratik tarzda ebeveynliği benimseyen ailelerin çocuklarında başarı, mutluluk ve yetenek seviyesinin daha yüksek olduğu göze çarpmaktadır.

İzin verici ebeveynlik tarzını benimseyen ailelerin çocukları mutluluk ve öz-denetim konusunda sorun yaşamaktadır. Bu çocuklarda otorite ile problem yaşama ve okulda kötü performansa sahip olma eğilimi yüksektir.

İlgisiz ebeveynliği benimsemiş ailelerin çocukları yaşam alanlarının tümüne dair ölçümlerde düşük puan almakta ve akranlarına göre daha az yetkin olmaktadırlar. Öz-denetim konusunda sıkıntılar yaşayan bu çocukların öz-saygılarının da düşük olduğu görülmektedir.

Ebeveynlik Stillerinde Yeni Bir Kavram: Helikopter Ebeveynlik

Çocuğuyla aşırı derecede ilgili olan, hayatını çocuğu odaklı yaşayan, bütün planlarını çocuğuna göre yapan ve çocuğunun bütün hayatını da planlayan, yöneten ve çocuğun hayatının neredeyse her noktasına müdahale eden ebeveynler “helikopter ebeveyn” olarak tanımlanmaktadır11, 12, 13.

Teknolojinin gelişimine bağlı olarak telefon ve internet aracılığıyla ebeveynlerin çocuklarına her an ulaşabilmeleri, çocuklar üzerindeki kontrolün artışı ve çocukların her an nerede, ne yapıyor olduklarını bilmeleri helikopter ebeveynliğin artışına yol açmıştır11, 14.

Helikopter Ebeveynlerin Özellikleri

Helikopter ebeveynler genellikle çocuğu kendilerinden ayrı bir birey olarak görmekte zorlanır ve çocuk ve kendilerinden tek bir insanmış gibi bahsederler. Örneğin bir başkası ile konuşurken “Biz bugün resim yaptık.”, “ Biz bugün okulda yıldız aldık.” gibi çoğul öznelerle cümle kurarlar ve çocuklarının adına konuşmayı tercih ederler11, 18. Helikopter ebeveynlerin ortak özelliklerini aşağıda bulabilirsiniz:11, 15-17

  • Çocukla ve çocuğun yaşadığı sorunlarla aşırı derecede ilgilenme
  • Çocuk yaşadığı sorunu çözebilecek olsa bile çocuğa bırakmadan o sorunu çözme
  • Çocuğun akademik başarısı ve okul hayatı ile çok fazla ilgilenme
  • Çocuğun hayatını yönetme, planlama ve hayatına müdahale etme
  • Çocuğun dahil olacağı kursları, dersleri planlama ve onun adına karar verme

Helikopter Ebeveynliğin Çocuk Üzerindeki Etkileri

Helikopter ebeveynler her ne kadar iyi niyetli olsalar bile çocuklar üzerinde olumsuz etkileri olduğu görülmüştür11, 19. Ebeveynlerin çocuğun her adımına müdahele etmesiyle birlikte çocuğun problem çözme becerisi olumsuz yönde etkilenmektedirve çocuk kimlik ve öz-güven gelişiminde sorun yaşamaktadır11, 20, 21

Ayrıca helikopter ebeveynlik tarzını benimseyen ailelerin çocuklarının ileriki yıllarda daha fazla duygusal sorunla mücadele ettikleri belirtilmiştir11, 22. Bununla birlikte bu çocukların sosyal yaşamları incelendiğinde karar vermede zorluk yaşadıkları, bireyselleşemedikleri için bağlanma konusunda da sorunlar yaşadıkları görülmüştür11, 23, 24

Ebeveynlik Stilinin Önemi

Anne babaların çocuklarına yönelik tutumlarının çocuğun benlik saygısının gelişiminde önemli etkileri vardır ve benlik saygısı da ruh sağlığı üzerinde oldukça fazla etkiye sahiptir1, 25. Yapılan çalışmalara bakıldığında çocuklarda ve gençlerde gözlemlenen davranış problemlerinde anne baba tutumlarının ve benlik saygısının rolü yüksektir.

sağlıklı ebeveynlik yapılmış kendini seven bir erkek çocuk çizimi

Ebeveynler ilgili ve destekleyici ise gençlerde benlik saygısı daha yüksektir, anne babalarını aşırı koruyucu olarak gören gençlerde ise benlik saygısı düşüktür1, 26. Ebeveynlerin çocuk yetiştirmede uyguladıkları tek bir yöntem olmayabilir. Olaya veya duruma göre kimi zaman otoriter davranırken kimi zaman ilgisiz olabilirler.

Yapılan araştırmalar, en sağlıklı ebeveynlik stilinin demokratik ebeveynlik olduğunu göstermektedir. Demokratik ebeveynler, sağlıklı davranış örüntüleri ile gerekli olduğunda otorite sağlayarak çocukla olumlu ilişkilerini devam ettirebilirler.

Yeteri düzeyde kararlılık, tutarlılık ve ilgi gösterildiği takdirde bir çocuğun ihtiyacı olan şeyler ona sunulmuş olur. Ebeveyn ve çocuk arasındaki ilişkinin olumlu olması çocuğun özerkliğini, öz-güvenini, öz-saygısını olumlu etkiler ve kendi başına karar verebilme becerisini güçlendirir27.

Kaynakça

  1. DOST, M. T., Aytaç, M., & UYSAL, N. K. (2019). Ebeveynlik biçiminin kişilik özellikleri, benlik saygisi ve yaşam doyumunu yordama gücü. Elektronik Sosyal Bilimler Dergisi, 18(71), 1146-1165.
  2. Sümer, N., Gündoğdu Aktürk, E. & Helvacı, E. (2010). Anne-baba tutum ve davranışlarının psikolojik etkileri: Türkiye’de yapılan çalışmalara toplu bakış. Türk Psikoloji Yazıları, 13 (25), 42-59.
  3. Bowlby, J. (2014). Güvenli Bir Dayanak: Ebeveyn-Çocuk Bağlanması ve Sağlıklı İnsan Gelişimi. Kocaeli: Psikoterapi Enstitüsü Yayınları
  4. Baumrind, D. (1966). Effects of authoritative control on child behavior. Child Development, 37, 887–907. doi: 10.2307/1126611
  5. Baumrind, D. (1991). Parenting styles and adolescent development. In: J. Brooks, R. Lerner & A. C. Petersen, (Ed.), The Encyclopedia on Adolescence (pp. 758-772). New York: Garland.
  6. https://tr.wikipedia.org/wiki/Baumrind%27in_ebeveynlik_stilleri
  7. Saylik, F. Zeynep; Yalçin, Meral GEZİCİ (28 Aralık 2018). "Otoriter veya Demokratik Ebeveyn Tutumunun ve Ebeveyne Bağlanma Biçiminin Suçluluk ve Utanç Duygularına Etkisinin Yarı-Deneysel Yöntemle İncelenmesi". Psikoloji Çalışmaları. 38 (2): 95-127. ISSN 1304-4680
  8. Yılmaz, Ayşen (1999). "Çocuk Yetiştirme Tutumları: Kuramsal Yaklaşımlar ve Görgül Çalışmalar" (PDF). Türk Psikoloji Yazıları. 6 Mayıs 2021 tarihinde kaynağından (PDF) arşivlendi. Erişim tarihi: 10 Aralık 2021.
  9. Lamborn, Susie D.; Mounts, Nina S.; Steinberg, Laurence; Dornbusch, Sanford M. (1991). "Patterns of Competence and Adjustment among Adolescents from Authoritative, Authoritarian, Indulgent, and Neglectful Families". Child Development. 62 (5): 1049-1065. doi:10.2307/1131151. ISSN 0009-3920. 10 Aralık 2021 tarihinde kaynağından arşivlendi. Erişim tarihi: 10 Aralık 2021.
  10. "How Different Styles of Parenting Impact Children". Verywell Mind (İngilizce). 28 Mayıs 2018 tarihinde kaynağından arşivlendi. Erişim tarihi: 10 Aralık 2021.
  11. AVCI, S. Ç., & GÜLEÇ, D. (2020). Yeni bir kavram: helikopter ebeveynlik. Ordu Üniversitesi Hemşirelik Çalışmaları Dergisi, 3(2), 163-168.
  12. Berger PL, Luckmann T. (2008). Gerçekliğin Sosyal İnşası/ Bir Bilgi Sosyolojisi İncelemesi. İstanbul: Paradigma Yayıncılık, s.70-74.
  13. Yılmaz H, Büyükcebeci A. (2019). Bazı Pozitif Psikoloji Kavramları Açısından Helikopter Ebeveyn Tutumlarının Sonuçları. Türk Psikolojik Danışma ve Rehberlik Dergisi, 9(54), 707-744
  14. LeMoyne T, Buchanan T. (2011). Does “Hovering” matter? Helicopter parenting and its effect on well-being. Sociological Spectrum, 31(4), 399-4
  15. Fingerman KL, Cheng Y, Wesselmann ED, Zarit S, Furstenberg F, Birditt KS. (2012), Helicopter parents and landing pad kids: Intense parental support of grown children. Journal of Marriage and Family, 74, 880-896.
  16. Segrin C, Woszidlo A, Givertz M, Bauer A, Murphy MT. (2012). The association between over parenting, parent-child communication, and entitlement and adaptive traits in adult children. Family Relations 61(2), 237-252.
  17. Bradley-Geist J, Olson-Buchanan J. (2014), Helicopter parents: An examination of the correlates of over-parenting of college students, Education Training, 56(4), 314-328.
  18. Kelly L, Duran RL, Miller-Ott AE. (2017) Helicopter parenting and cell-phone contact between parents and children in college. Southern Communication Journal, 82(2), 102-114.
  19. Kantrowitz B, Tyre P. (2006). The fine art of letting go. (Erişim Tarihi: 12.09.2018). Newsweek. http://www.usc.edu/studentaffairs/parents/images/TheFineArtofLettingGo.pdf Erişim: 6.3.2018
  20. Gibbs N. (2009). The growing backlash against overparenting. (30 November 2009) Time. http://www.time.com/time/magazine/article/0,9171,1940697,00.html Erişim: 11. 01. 2020
  21. Padilla-Walker LM, Nelson LJ. (2012). Black hawk down?: Establishing helicopter parenting as a distinct construct from other forms of parental control during emerging adulthood. Journal of Adolescence 35(5), 1177-1190.
  22. Kouros CD, Pruitt MM, Ekas NV, Kiriaki R, Sunderland M. (2017). Helicopter parenting, autonomy support, and college students‟ mental health and well-being: The moderating role of sex and ethnicity. Journal of Child and Family Studies. 26(3), 939–949.
  23. Farley JP, Kim-Spoon J. (2014). The development of adolescent self-regulation: reviewing the role of parent, peer, friend, and romantic relationships. Journal of Adolescence, 37(4), 433-440.
  24. Van Ingen DJ, Freiheit S, Steinfeldt JA, Roberts A. (2015). Helicopter parenting: The effect of an overbearing caregiving style on peer attachment and self-efficacy. Journal of College Counseling 18(1), 7-20.
  25. Furnham, A. & Cheng, H. (2000). Perceived parental behavior, self-esteem and happiness. Social Psychiatry and Psychiatric Epidemiology, 35(10), 463-470. doi: 10.1007/s001270050265
  26. DeHart, T.,Pelham, B. W. & Tennen, H. (2006). What lies beneath: Parenting style and implicit self-esteem. Journal of Experimental Social Psychology, 42, 1–17. doi: 10.1016/j.jesp.2004.12.005
  27. https://cogitoanaokulu.com/galeri/ebeveynlik-stilleri.pdf
*Sitemizde bulunan yazılar tıbbi tavsiye içermez ve yalnızca farkındalık yaratmak amaçlıdır. Yazılardan yola çıkarak bir hastalık tanısı konulamaz. Hastalık tanısını yalnızca psikiyatri hekimleri koyabilir.