Klinik Psikolog Büşra Karagöz-Okay
Yayınlanma 08.11.2022
Yas Süreci Evreleri ve Travmatik Yas Nasıl Atlatılır?

Travmatik Yas

İnsan ölümden kaçar ve hep de kaçmak ister. Kendisinin veya sevdiklerinin başına ölümün geleceğini hiç düşünmez ya da düşünmemeye çalışır. Bunu düşünerek yaşamak zaten sürdürülebilir olmadığı için ölümü unutmanın faydalı olduğu doğrudur. Ancak ölümü unutmak ile varlığını tamamen inkar etmek arasında ince bir çizgi vardır.

Ölümü unutmak bizi hayatın içinde kılar, inkar etmek veya tamamen yok saymak ise hayatın anlamlılığını anlamamızı zorlaştırır. Bu zor dengede varoluşçu psikoloji insanın ölümle ilişkisine hep zıtlıkların dengesi olarak bakar. Ölümü hisseden birinin en çok gülmeye ihtiyaç duyduğunu söyler. En çok ölüm konuşulan yerde yaşama arzusunun olduğundan bahseder.

Hiç yaşlanmayacağını veya sağlıklı kalacağını düşünen, daha iyi bir maaş için sürekli çalışan, Instagram'da daha fazla beğeni almak için uğraşan bizler ölüm konu olunca genellikle inkar devreye girer. Ne kadar inkar edilse de ölüm hayatımıza girdiğinde en çok görülen süreç de yastır.

Yas, sevilen birinin kaybı sonrasında yaşanan yoğun ve uzun süreli acı olarak tanımlanmakta ve bazı semptomlara neden olmaktadır. İlk önce şaşkınlık ve şok hissi gelir, sonrasında öfke, üzüntü gibi duygusal belirtiler gösterilirken kabul edememe, adaptasyonda azalma gibi zihinsel, uyku bozuklukları, az veya çok yeme, nefes almada zorluk gibi fiziksel belirtiler de kendini gösterebilir.

Yas ve Travmatik Yas Arasındaki Fark Nedir?

Yas, sağlıklı ve yaşanması muhtemel bir durumdur ve kaybın dinamiklerine göre (yakınlık, ani olma vb.) 6 ay ile 1 yıl arasında görülmesi normal karşılanmaktadır. Bu yasın Kübler-Ross’a göre 5 farklı evresi vardır:1

  1. İnkar ve Şok Evresi
  2. Öfke Evresi
  3. Pazarlık Evresi
  4. Depresyon Evresi
  5. Kabullenme Evresi

Yas ile travmatik yas bu noktalarda ayrışmaktadır. Travmatik yas kaybın beklenmedik ve ani bir süreçle ortaya çıkması veya yaşanmasıdır. Kişinin psikolojik veya toplumsal sebeplerle geçirdiği yas sürecini travmatik olarak algılaması ve yorumlaması olarak da tanımlanabilir. Travmatik yas, travma sonrası stres bozukluğunda görülen pek çok semptom ve belirti ile benzeşim göstermektedir.

Normal Yasın Travmatik Yasa Dönüşme Süreci

Her durumda olduğu gibi bireyin çocukluğuna dair deneyimleri ve bu deneyimlerin bireyin mental durumuna yansıması travmatik yasın etkenlerindendir.

Bunun yanı sıra kişinin kaybedilen kişi ile arasındaki ilişkide bağımlılık, karşılıklılık ve sorumluluk hisleri de travmatik yası tetikleyen faktörlerdendir. Kaybın ani, beklenmedik, vahşet içeren şekilde ölüm sonucu olması veya bu şekilde algılanması bir etken olabilmektedir.

Travmatik yas yaşayan mezar başında ağlayan üzgün bir yetişkin kadın

Travmatik yas ile ilgili detaylı semptomatik çalışma ise 1999 yılında yapılmıştır ve 2 tanı ölçütü dikeyi ortaya çıkmıştır2:

A Ölçütleri

A ölçütleri bir yakının ölümü ve ayrılık kaygısının belirtilerinden oluşmaktadır. Kişinin bir yakınının ani, beklenmedik, vahşet içeren şekilde ölümü. Tanı koymak için ölümün objektif olarak travmatik olması gerekmemektedir. yakınlık derecesi değişebilir, kişinin yakın olduğu, güvendiği, özdeşleştiği ve travmatik ayrılık yaşadığı biri olması yeterlidir.

Kişi yitirdiği kişi ile ilgili uğraşlar içindedir. Tekrarlayıcı, rahatsız edici olan bu belirtiler zaman zaman arama, özleme, hasret çekme belirtileri şeklinde ama daima hayal kırıklığı ile sonlanmaktadır. Normal yastan farklı olarak travmatik hasta ayrılık kaygısı işlevselliği etkileyecek düzeyde tekrarlayıcı ve rahatsız edicidir.

B Ölçütleri

B ölçütleri ölümle travmatize olmanın yasa özgün belirtileridir. Travmatik yas özelinde 11 temel belirti bulunmaktadır. Bunlar belirgin olmalı ve süreklilik taşımalıdır. Bu 11 belirti:

  • Geleceğe ilişkin anlamsızlık hissi
  • Duygusal tepkisizlik
  • Kopukluk
  • Donukluk hissi
  • Şok
  • Taşlaşma hissi
  • Ölümü kabulde güçlük
  • Hayatın anlamsız ve boş olduğu hissi
  • Ölen olmadan da yaşamın anlamlı olabileceğini hayal edememe
  • Bir parçasının yok olduğu hissi
  • Dünyanın darmadağın olduğunu düşünme
  • Emniyette olmama, güvensizlik hissi
  • Ölen kişiye zarar verdiğine ilişkin gerçek olmayan düşünceler
  • Ölümle ilgili aşırı öfke, acı ve huzursuzluk hissi

Tanı koyabilmek için bu belirtilerden en az 4’ünün bulunması gerekir. Son olarak tüm bu belirtilerin en az iki ay sürmesi ve kişinin sosyal, mesleki, ve yaşamın diğer alanlarında işlevsizliğe neden olmalıdır.

Travmatik Yas ve Tedavi Süreci

Travmatik yas tedavisinde; tedavi seçimi, her bireyin klinik sorunlarının değerlendirilmesi ile, o kişinin ihtiyaçlarına uygun olarak yapılmaktadır. Bu değerlendirme sonucunda hangi terapi yaklaşımının iyi geleceği veya ilaç tedavisinin dozajı belirlenmektedir3.

Yas ve travmatik yasın tedavisinin başlangıcı ile ilgili literatürde farklı görüşler bulunmaktadır. Yasın normal bir süreç olduğunu düşünen kesim rutin olarak tedavi gerektirmeyeceğinden bahsetmektedir. Ancak travmatik yas ilk zamanlarda büyük ruhsal sorunlar yaşayacağı göz önünde bulundurulduğunda mutlaka takip edilmesi gerektiği savunulmaktadır4.

Yas ve özellikle travmatik yaz yalnızca bireyi değil tüm aile sistemini etkilemektedir. Yalnızca bir kişi tedaviye başvursa da diğer aile üyeleri için gerekli yönlendirmeler ve danışmanlıklar yapılmalıdır.

Yas Tutma Sürecini Sağlıklı Hale Getirmek İçin Önerilerimiz

birbirlerine çiçek uzatan eller
  • Tanıdığınız ve birlikte iyi hissettiğiniz insanlarla vakit geçirin.
  • Hissettiklerinizi dışarıya yansıtın ve yaşadığınız süreçle ilgili konuşun.
  • Yalnızca ruhsal sağlığınıza değil, iştah ve uyku gibi önemli bedensel sağlık göstergelerine de dikkat edin.
  • Madde ve alkol bağımlılıklarına karşı tetikte olun.
  • Psikolojik destek almaktan kaçınmayın.

Son olarak taşınmak, tekrar romantik bir ilişkiye başlamak veya yeni bir çocuk dünyaya getirmek gibi yenilikler bireyin kaybına karşı kabulü geciktirip engelleyebileceğinden, hayatınızda büyük değişiklikler yapmadan önce yas sürecinizi tamamlamanızı öneririz.


Kaynakça

  1. Kübler-Ross, E., & Kessler, D. (2005). On grief and grieving: Finding the meaning of grief through the five stages of loss. Simon and Schuster.
  2. Jacobs, S. C. (1999). Traumatic Grief: Diagnosis, Treatment. Prevention. Philadelphia, PA, Bruner-Mazel.
  3. Sezgin, U., Yüksel, Ş., Topçu, Z., & Dişcigil, A. G. (2004). Ne zaman travmatik yas tanısı konur? Ne zaman tedavi başlar. Klinik Psikiyatri Dergisi, 7(3), 167-175.
  4. Prigerson, H. G., Maciejewski, P. K., Reynolds III, C. F., Bierhals, A. J., Newsom, J. T., Fasiczka, A. & Miller, M. (1995). Inventory of Complicated Grief: a scale to measure maladaptive symptoms of loss. Psychiatry research, 59(1-2), 65-79.
  5. Harvard Mental Health Letter (HMHL) (2011). Coping with complicated grief. Harvard Mental

Daha iyi hissetmeye bugün başlayın

Uygulamayı indirin ve size en uygun psikologla eşleşin. Uzman psikoloğunuzla uyumunuzu görmek için 15 dakikalık ücretsiz ön görüşme yaparak terapi yolcuğunuza başlayın.