Şema Terapi Nedir? Uyumsuz Şemalar Hangileridir?

Şema Terapisi

Şema terapi, Jeffrey Young ve çalışma arkadaşları tarafından 1980’lerin ortasında geliştirilmeye başlanan ve o zamandan beri de geliştirilmeye devam edilen bütüncül bir psikoterapi modeli. Klasik bilişsel-davranışçı terapinin etkili olmadığı durumları çözmek amacıyla onun bir modifikasyonu olarak geliştirildiğinden, şema terapisinin ne olduğunu anlamak için öncelikle bilişsel davranışçı terapi ve terapi ekollerinin tarihsel gelişimi hakkında bilgi sahibi olmak faydalı olacaktır.

Bilişsel Davranışçı Terapiden Şema Terapiye

Şema terapiyi daha iyi anlamak için öncelikle bilişsel davranışçı terapiye ve sonrasında onu bilişsel davranışçı terapiden ayıran noktalara bakmamız gerekiyor. Bilişsel davranışçı terapi duygu, düşünce ve davranışlar arasındaki ilişkiye odaklanarak duygusal problemlerimizin üstesinden gelmeyi amaçlıyor. Bu terapi yönteminde, otomatik düşüncelerimizin farkında olmamıza yönelik çalışmalar yaptırılarak pratiğe yönelik ödevler veriliyor. Böylece düşünce yapımızı değiştirerek duygu durumumuzu değiştirmeyi esas alıyor. Şema terapi ise yaşadığımız sorunların çocukluğumuzdaki kökenlerine inerek geçmiş duygusal birikimlerimizi olumlu yönde değiştirmeye odaklanıyor.

Karşılaştıracak olursak bilişsel-davranışçı terapi şu anki düşünce kalıpları üzerine yoğunlaşırken şema terapi bununla birlikte asıl olarak problemin kaynağına gidip bu kalıpların yaşamımızın erken dönemleri üzerinde kalan etkileri üzerine yoğunlaşıyor. Bilişsel davranışçı terapiye kıyasla şema terapide çocukluk çağındaki deneyimlere, çarpık düşünceler ve davranışsal problemlere ek olarak sorunlu duygulara ve terapistin ebeveyn rolünü üstlendiği terapötik ilişkiye yer veriliyor. Şema terapide bilişsel davranışçı yaklaşım esas alınmakla birlikte gestalt, bağlanma, psikanaliz ve nesne ilişkileri gibi pek çok yaklaşımdan da yararlanılıyor.

Psikolojide Şemalar

Psikolojide şema kavramı çocukluğumuzun erken dönemlerindeki deneyimlere uzanan, kendimiz ve çevremiz hakkındaki davranış ve düşünce kalıplarımız olarak tanımlanıyor. Bunların kökeni temelde üç farklı nedene dayanıyor. İlk neden çekirdek duygusal ihtiyaçların karşılanmaması. Burada çocuğun beş temel duygusal ihtiyacı olan güvenli ve istikrarlı bağlanma, özerklik, duygu ve ihtiyaçları ifade edebilme, kendiliğindenlik ve oyun, gerçekçi sınırlar ve özdenetim ihtiyaçları tam olarak karşılanmıyor.

İkinci neden ise erken dönem yaşantılarla ilgili. Çocuğun başta sevgi olmak üzere temel ebeveynlik değerlerinden mahrum kalması, zarar görerek mağdur edilmesi, seçici içselleştirme sonucu anne babasının hayatını model alması, gereksinimlerinin gereğinden fazla karşılanmaya çalışılması çocukta şema oluşumunu tetikleyebiliyor.

Üçüncü neden olan duygusal mizaç da her insanın farklı bir mizaca sahip olması sonucu çevresinden farklı biçimlerde etkilenmesini ele alıyor. Duygusal şiddete maruz kalan bir çocuk içine kapanırken bir diğerinin saldırganlaşması mizaç farklılığından dolayı ve bu durum çocuklarda farklı şemaların tetiklenebildiğini gösteriyor. Şemanın alt kümesi olan erken dönem uyumsuz şemalarına baktığımızda bunların çocukluğun erken dönemlerinde başlayıp gelişen ve kişinin hayatına negatif etkileri olan kalıplar olduğunu görüyoruz. Bu nedenle şema terapisti tüm bu nedenlere ve uyumsuz şema türleri üzerinde çalışır.

Şema Türleri

Beş farklı alanda toplamda 18 uyumsuz şema bulunuyor.

1. Ayrılma ve Reddedilme Şemaları

Terk Edilme / İstikrarsızlık

Diğer insanlar tarafından terk edileceğine inanma, diğerlerini güvenilmez bulma.

Duygusal Yoksunluk

Temelde korunma, ilgi ve empati yoksunluğu olmak üzere kişinin duygusal ihtiyaçlarının diğerleri tarafından karşılanmayacağına inanma.

Güvensizlik / Kötüye Kullanılma

Diğer insanlar tarafından aldatılacağına, kandırılacağına, kötüye kullanılacağına inanma.

Sosyal İzolasyon / Yabancılaşma

Kendini diğerlerinden farklı görme, herhangi bir grubun parçası olamama, dışlanmış ve yalnız hissetme.

Kusurluluk / Utanç

Kişinin kendini kusurlu, işe yaramaz ve değersiz hissetmesi; eleştiri, suçlama ve reddedilmeye karşı aşırı duyarlı olma.

2. Zedelenmiş Özerklik ve Başarısızlık Şemaları

Dayanıksızlık

Dayanıksızlık şeması beklenmedik olaylara karşı aşırı kaygılanma ve hemen felaket senaryoları üretmeyi anlatan uyumsuz bir şemadır.

Bağımlılık / Yetersizlik

Bağımlılık şeması kişinin başkalarından yardım almadan sorunların üstesinden gelmekte zorlanma, tek başınayken çaresiz hissetmesini ifade etmektedir.

Başarısızlık

Başarısızlık şeması kişinin kendini hayata karşı başarısız hissetmesi ve hiçbir zaman da başarılı olamayacağına dair olan inancını belirten uyumsuz bir şemadır.

İç içe geçme

Tam olarak bireyselleşememe, ebeveynlere veya yakınlarına bağlı kalma, diğerlerinin sürekli desteğine ihtiyaç duyma.

3. Zedelenmiş Sınırlar Şemaları

Haklılık / Büyüklenmecilik

Kendini diğer insanlardan üstün bulma, kuralları dikkate almama, her zaman haklı ve ayrıcalıklı olduğuna inanma, diğerleriyle rekabetçi bir ilişki içinde olma.

Yetersiz Öz Denetim

Çabuk vazgeçme, disiplinli olamama, kişisel doyumu erteleyememe, sorumluluklarla yüzleşmekten kaçınma.

4. Başkaları Yönelimlilik Şemaları

Fedakârlık

Kendinden ödün vererek diğerlerinin ihtiyaçlarını düşünme, kendine odaklandığında suçlu hissetme.

Onay Arayıcılık

Güvenli ve doğru bir kendilik duygusu oluşturmak için diğerlerinin onayına ihtiyaç duyma, diğerlerinin görüşlerine çok önem verme.

Boyun Eğicilik

Kontrolü diğerlerine verme, kötü davranılma veya terk edilme gibi duygulardan kaçmak için kendi istek ve ihtiyaçlarını diğer insanların talepleri doğrultusunda şekillendirme.

5. Aşırı Tetikte Olma ve Bastırılmışlık Şemaları

Yüksek Standartlar

Yüksek standartlar şeması her konuda kendinden yüksek beklentiler içinde olma, bu beklentilere hiç ulaşamadığı için gevşeyip rahatlayamama, kendine karşı eleştirel ve katı bir tutum sergilemeyi ifade eder.

Duyguların Bastırılması

Duyguları bastırma şeması diğer insanlar tarafından kötü görünmemek için kendi duygularını bastırma, duyguları önemsiz bulmayı ifade etmektedir.

Karamsarlık

Olumluları görmezden gelip olumsuzlara odaklanma, hata yapmaktan korkma, şikâyet etme, sürekli kaygı ve endişe duyma.

Cezalandırıcılık

Kendi standartlarına uymayan gerek kendisine gerekse diğer insanlara karşı hoşgörüsüz ve öfkeli olma, hata veya yanlışların bir bedeli olması gerektiğine inanma.

Şema Terapi Uygulanma Yöntemi

Şema terapinin uygulanmasını iki aşamada inceleyebiliriz. İlk aşamada şema terapi hakkında bilgi veriliyor. Karşılıklı diyalog, form veya duygusal teknikler yardımıyla kişideki şemalar ve kişinin bunlarla başa çıkma yöntemi tespit ediliyor. İkinci aşamada ise bilişsel, duygusal, davranışsal ve terapötik ilişkinin olduğu teknikler kullanılarak kişide var olan şemalar uzun vadeli ele alınıyor. Bu süreçte kişinin şemaları terapistle beraber sorgulanarak kişinin daha önceden yaptığı ve halen yapmakta olduğu düşünce hataları ele alınıyor. Kişinin geçmişini yeni bilgiler ışığında anlamlandırması sağlanarak geçmişle bugün arasında köprü kuruluyor. Kişi bunları fark ettikçe ve yaşadıklarıyla ilgili olarak geçmişteki benliğiyle barıştıkça bu şemaların etkisi azalıyor.

Şema Terapide Kullanılan Teknikler

Şema terapide genel anlamda dört farklı alanda teknikler kullanılıyor. Bu tekniklerden yaygın kullanılanlarına bilişsel teknik olarak şema günlüğü ve başa çıkma kartı, duygusal teknik olarak imgeleme uygulamaları, davranışsal teknik olarak çeşitli çalışmalar, terapötik ilişki tekniği olarak empatik yüzleştirmeyi örnek verebiliyoruz.

Şema Günlüğü

Şema tetiklendiğinde belirli maddelerin karşısına birkaç cümleyle cevap verilen bir günlük yazılıyor. Bu sayede kişi şemasını ve kendini daha iyi tanıyor, olaya gerçekçi bir bakış açısıyla bakabilme yetisi kazanmaya başlıyor. Günlükte karşılığı yazılacak maddeler: Tetikleyici, duygular, düşünceler, gerçek davranışlar, şemalar, sağlıklı bakış, gerçekçi endişeler, aşırı tepki, sağlıklı davranış.

Başa Çıkma Kartı

Potansiyel olarak zor bir olay veya durumla karşı karşıya kalındığında bununla başa çıkmak için kart hazırlanıyor. Bu kartta o olayın kişide yarattığı duyguya, kişide hangi şemayı tetiklediğine, gerçekçi bakış açısına ve çözüm önerisine yer veriliyor. Kişi benzeri olaylarla karşı karşıya kalacağı zaman kendi hazırladığı başa çıkma kartını okuyarak zamanla bu tür olaylara karşı bağışıklık kazanıyor.

İmgeleme Uygulamaları

Şemalar imgesel yolla tetikleniyor. Çocukluk ve sonrasındaki travmatik anılara müdahalede ve gelecek potansiyel bir olaya karşı hazırlanmada bu teknikten faydalanılabiliyor.

Davranışsal teknikler

Rol yapma, ödev verme, aktivite planlama, problem çözme, rahatlama çalışmaları gibi farklı tekniklere başvurulabiliyor. Örneğin yüzleştirme yöntemi kullanılırsa kişi şemasında kaçındığı bir olay veya duruma ilişkin önceden beklentisini puanlıyor. Sonrasında yüzleştiği duygunun önceden puanladığı kadar korkutucu olmadığını görerek davranışlarını değiştirme ve şemasının etkisini hafifletme yolunda ilerliyor.

Empatik yüzleştirme

Terapist, terapi seanslarında veya günlük hayatta şeması tetiklenen danışanla empati kurarak onu anlamaya çalışıyor. Anlaşıldığını hisseden danışanın savunma mekanizmalarından uzaklaşarak olaya veya duruma daha gerçekçi bakma yetisi kazanması amaçlanıyor.

Şema Terapisi Hangi Hastalıklar İçin Uygulanır?

Şema terapinin etkinliği özellikle borderline kişilik bozukluğu yaşayan bireylerin terapi süreçlerinde kanıtlanmış olmakla birlikte şema terapi yöntemleri kronik depresyon, yeme bozuklukları, travma sonrası stres, ilişki sorunları, madde bağımlılığı, anksiyete gibi birçok durumla mücadele eden danışan için terapistleri tarafından kullanılabiliyor.

Daha iyi hissetmeye bugün başlayın

Uygulamayı indir ve size en uygun psikologu eşleyelim, ücretsiz ön görüşmenizi yapın ve alanında uzman psikologlarımızla görüşün.