Anksiyete Nedir? Kaygının Sebepleri, Belirtileri, Türleri ve Daha Fazlası
Kısa Özet
Anksiyete (kaygı), olası bir tehdide karşı yaşanan doğal bir duygudur ve belirli bir düzeyde herkesin deneyimlediği, hatta tetikte kalmamızı sağlayan faydalı bir tepkidir. Kaygı yoğun, sürekli ve günlük yaşamı zorlaştıracak hâle geldiğinde ise anksiyete bozukluğundan söz edilir. Türkiye'de yaşam boyu görülme sıklığı yaklaşık %5-6'dır. Anksiyete bozukluğu yönetilebilir bir durumdur; psikoterapi, gerektiğinde ilaç tedavisi ve yaşam tarzı değişiklikleri belirtilerle başa çıkmada destekleyici olabilir.
Öne Çıkan Noktalar
- Anksiyete bir duygu, endişe ise bu duygunun düşünce karşılığıdır; günlük dilde "kaygı" ile aynı anlamda kullanılır.
- Normal kaygı geçicidir ve işlevseldir; anksiyete bozukluğu ise yoğun, sürekli ve yaşam kalitesini düşüren bir durumdur.
- Belirtiler zihinsel (sürekli endişe, odaklanamama) ve fiziksel (çarpıntı, terleme, titreme) olmak üzere iki grupta görülebilir.
- Yaygın anksiyete bozukluğu, panik bozukluk, sosyal fobi ve OKB gibi farklı türleri vardır.
- Kaygı kalıcı hâle geldiğinde bir uzmandan destek almak yaşam kalitesini yükseltmek açısından önemlidir.
Anksiyete (Kaygı) Nedir?
Anksiyete Ne Demek?
Anksiyete, günlük dilde "kaygı" olarak da bilinen; bir tehlike veya tehdidin olası olduğunu düşündüğümüzde yaşadığımız olumsuz bir duygudur. Anksiyete bir duygu iken, endişe bu duygunun düşünce karşılığıdır; bu nedenle kaygı ve endişe çoğu zaman birbirinin yerine kullanılır.
Anksiyete, olası tehditlere karşı tetikte olmamızı ve günlük hayatta karşılaştığımız zorluklarla başa çıkmamızı sağlar. Ancak aşırıya kaçtığında günlük işleyişimize ve sağlığımıza zarar veren bir noktaya da varabilir. Anksiyete, en yaygın psikolojik sorunlardan biridir.
Amerikan Psikologlar Birliği'nin tanımına göre kaygı; gergin hissetmek, endişe veren düşüncelere sahip olmak ve kan basıncının yükselmesi gibi fiziksel belirtiler göstermekle karakterize bir duygudur. İş görüşmesine gitmek, sınava girmek, yeni bir yere taşınmak veya topluluk önünde konuşmak herkes için kaygı yaratabilecek durumlardır.
Anksiyete Bozukluğu (Kaygı Bozukluğu) Nedir?
Bazen hissedilen kaygı, onu yaratan durumun gerektireceğinden daha yoğun ve uzun süreli bir hâl alabilir. Kan basıncının yükselmesi veya mide ağrısı gibi fiziksel belirtiler gelişebilir. Bu tür belirtiler, anksiyeteye değil anksiyete bozukluğuna işaret edebilir. Anksiyete bir bozukluk hâlini aldığında günlük hayatı zorlaştırmaya başlar.
| Anksiyete (Normal Kaygı) | Anksiyete Bozukluğu | |
|---|---|---|
| Ne ifade eder? | Tehdit algısına karşı doğal, geçici bir duygu | Yoğun, sürekli ve günlük yaşamı zorlaştıran kaygı |
| Süre | Durum geçtiğinde azalır | Tetikleyici olmasa bile devam edebilir |
| Etkisi | Tetikte olmayı sağlar, işlevseldir | İşlevselliği ve yaşam kalitesini düşürür |
| Örnek | Sınav öncesi gerginlik | Belirgin bir sebep yokken süren endişe ve fiziksel belirtiler |
Anksiyete Bozukluğu Kimlerde Görülür?
Anksiyete bozukluğu, ruh sağlığı sorunları arasında en yaygın olanlardan biridir ve her yaştan insanda görülebilir. Türkiye'de yaşam boyu görülme sıklığı %5-6 olarak bilinmektedir. Yaygın anksiyete bozukluğu (YAB) çocuklukta veya genç yetişkinlikte ortaya çıkar ve genellikle yaş ilerledikçe hissedilen kaygı düzeyi artar. Yaşamında yoğun stres yaratan durumlar bulunan kişilerde görülme olasılığı daha yüksektir.
Anksiyete Neden Olur?
Beynin yapısı, genetik faktörler, yetiştirilme tarzı ve çevresel etkiler anksiyete bozukluğunun ortaya çıkmasında birlikte rol oynar.
Anksiyete bozukluğunun ortaya çıkma olasılığını artırabilecek risk faktörleri şunlardır:
- Bağımlılığa yatkınlık
- Çocukluk travmaları
- Stresli bir yaşama sahip olma
- Ayrılık korkusu yaşama
- Güvensiz bağlanma stillerine sahip olma
Anksiyete Bozukluğu Türleri Nelerdir?
Anksiyetenin merkezde olduğu pek çok bozukluk vardır:
- Yaygın Anksiyete Bozukluğu: En belirgin özelliği çok sık biçimde aşırı endişeli ve gergin hissetmektir. Kaygıya yol açabilecek belirgin bir durum yokken bile hissedilir.
- Panik Bozukluk: İstenmeyen ve tekrar eden yoğun korkular ile bunlara eşlik eden fiziksel belirtiler görülür.
- Obsesif Kompulsif Bozukluk: Kontrol dışında ortaya çıkan istenmeyen düşünceler (obsesyonlar) ve bunları kontrol altında tutmak için yapılan tekrarlı davranışlar (kompulsiyonlar) içerir.
- Spesifik Fobiler: Belirli bir duruma, olaya ya da nesneye karşı duyulan yoğun ve kontrol edilemeyen korkudur.
- Sosyal Anksiyete Bozukluğu (Sosyal Fobi): Günlük sosyal durumlarda yargılanma korkusuyla ortaya çıkan yoğun kaygıdır.
- Travma Sonrası Stres Bozukluğu: Fiziksel zarar veya tehdit içeren yıpratıcı olaylar sonrasında ortaya çıkar.
Anksiyete Bozukluğu Belirtileri Nelerdir?
Anksiyete bozukluğu belirtileri kişiden kişiye değişir. Midende kelebekler uçuşuyormuş gibi hafif bir his de, yoğun kas ağrıları da anksiyeteyi deneyimleme biçiminiz olabilir.
Kişiler genel olarak endişeli ve korkulu hissedebilir ya da yalnızca belirli bir yer veya durumla ilgili sürekli kaygı duyabilir. Anksiyete yaşayan kişiler çoğu zaman beden ile zihin arasındaki kontrolü kaybetmiş hisseder; kâbuslar görüyor veya panik ataklar yaşıyor olabilirler.
Zihinsel belirtilerin bazıları:
- Gergin hissetmek
- Dinlenememiş hissetmek
- Uykuya dalmakta zorluk
- Odaklanma problemleri
- Takıntılı düşünceler
- Kaygı yaratan durumdan kaçma isteği
Fiziksel belirtilerin bazıları:
- Kalp ritminde artış
- Kas ağrıları
- Aşırı terleme
- Mideyle ilgili sorunlar
- Hızlı nefes alıp verme
- Titreme
- Kolayca yorulma
Anksiyete birçok bilişsel süreci etkilerken depresyon ve stres gibi pek çok psikolojik durumla da bağlantılıdır.
Anksiyete ve Depresyon
Anksiyete ve depresyon birbirinden farklı olsa da benzer özellikler taşır; farklı ruh sağlığı durumlarının bir arada görülmesi sık rastlanan bir durumdur. İki durumun belirtileriyle başa çıkmak için benzer yaklaşımlar kullanılır:
- Yaşam şeklinde yapılacak değişiklikler
- Psikoterapi
- İlaç tedavisi
Anksiyete, klinik depresyonun belirtilerinden biri olabilir; depresyon belirtilerinin kötüleşmesi de anksiyete bozukluğunu tetikleyebilir.
Anksiyete ve Stres
Stres ve anksiyete birbirine çok benzer. Stres, endişe yaratan bir olay veya durum sebebiyle oluşur; anksiyete de aynı şekilde duyulan korku ve gerginlik hâlidir. İkisi de benzer zihinsel ve fiziksel belirtilere yol açar. Anksiyete bozukluğu bir stres kaynağı sebebiyle oluşabileceği gibi belirgin bir sebep yokken de ortaya çıkabilir.
Aslında bir miktar kaygı ve stres, karşılaşacağımız zorluklara karşı tetikte olmamıza yardımcı olur. Ancak bu kaygı ve stres kalıcı bir hâl alıyorsa, yaşam kalitesini yükseltmek için bir uzmandan destek almak önemlidir.
Anksiyete ve Bilişsel Süreçler
Bilişsel kontrol, kişinin bilişsel süreçlerini belirli bir amaca yönlendirme ve hedefe yönelik davranışları başarıyla izleme yeteneğidir. Birçok bilimsel çalışma, bilişsel kontrol ile anksiyeteyi yakından ilişkili bulmuştur. Yüksek anksiyete, bilişsel kontrol ve süreçlerin çarpıklaşmasıyla ilişkilendirilir.
Anksiyeteden etkilenen bilişsel süreçlerin altı ana kategorisi şöyledir:
- Bellek ve öğrenme
- Karmaşık dikkat
- Dil ve dil işleme
- Yürütücü işlevler
- Sosyal biliş
- Algısal ve motor işlevler
Yüksek kaygı seviyeleriyle tetiklenen hormonlar, çevredeki uyaranları tehdit edici algılamamıza yol açabilir. Bu gelişmiş tehdit işleme mekanizması, çevrenin gözlemlenmesinden ona yanıt verilmesine kadar çeşitli bilişsel süreçleri aksatır.
Anksiyetenin ayrıca kısa ve uzun süreli hafıza üzerinde de etkileri olduğu gösterilmiştir. Anksiyetenin düzgün işleyen bellek performansını azalttığı ve çalışma belleğine olumsuz bilgi girme olasılığını artırdığı bulunmuştur.
ABD'de yaşayan ve depresyon tanısı olmayan yetişkinlerle yapılan bir araştırmada, anksiyete ile çalışma belleğinin performansı arasında olumsuz bir ilişki olduğu ortaya konmuştur. Davranış değiştirme için gerekli bilişsel kontrol kaynaklarında, anksiyeteye bağlı bir azalma olabileceği gösterilmiştir.
Anksiyete ile Başa Çıkma ve Destek Süreci
Sürekli kaygılı hissetmek günlük hayatı ve insan ilişkilerini olumsuz etkilemeye başladığında destek almak önemlidir. Anksiyete bozukluğu olan kişiler genellikle kaygılarının çok fazla ve kontrol edilemez olduğunun farkındadır. Ancak bazı durumlarda yalnızca kas ağrıları veya kalp ritminde artış gibi fiziksel belirtilere odaklanabilirler.
Destek süreci için kaygıyla çalışma uzmanlığı olan yetkin bir klinik psikoloğa başvurmak değerlidir. Anksiyete bozukluğuyla başa çıkmada psikoterapi tek başına veya ilaç tedavisiyle birlikte uygulanabilir. Sizin için en uygun yaklaşımın hangisi olduğuna bir uzmanla birlikte karar vermeniz önerilir.
Anksiyete bozukluğu yönetilebilir bir durumdur. Psikoterapi, gerektiğinde ilaç tedavisi veya bunların birlikte kullanımıyla belirtiler kontrol altına alınabilir. Hangi yaklaşımın uygun olduğu bir uzman görüşüyle belirlenmelidir. Anksiyetenin kendiliğinden geçmeyebileceğinin farkında olarak sürece başlamak önemlidir.
Bilişsel davranışçı terapi, şema terapi veya psikodinamik terapi; anksiyete belirtileriyle başa çıkmada sıkça kullanılan kanıta dayalı terapi yaklaşımlarındandır. Yaşam şeklinizde yapacağınız değişiklikler, anksiyete belirtileriyle baş etmenize ve bu belirtilerin yaşamınız üzerindeki etkilerini azaltmaya yardımcı olabilir.
Hiwell Online Terapi İle TanışınNe kadar kaygılı olduğunuzu merak ediyor musunuz? Anksiyete testimizi çözerek bu soruya bir fikir edinebilirsiniz.
Sonuç
Anksiyete, belirli bir düzeyde herkesin yaşadığı doğal bir duygudur; ancak yoğun, sürekli ve günlük yaşamı zorlaştıracak hâle geldiğinde anksiyete bozukluğundan söz edilir. Kaygının kalıcılaştığını fark ettiğinizde bir uzmandan destek almak, yaşam kalitenizi korumak açısından önemli bir adım olabilir. Psikoterapi, gerektiğinde ilaç tedavisi ve yaşam tarzı değişiklikleri, anksiyete belirtileriyle başa çıkmada destekleyici olabilir.
Bu içerik genel bilgilendirme amaçlıdır ve kişisel tıbbi tavsiye, tanı veya tedavi yerine geçmez. Ruh sağlığınızla ilgili kararları her zaman bir uzmanla birlikte değerlendirmeniz önemlidir.
Sıkça Sorulan Sorular
1Anksiyete ne demek?
Anksiyete, günlük dilde "kaygı" olarak da bilinen; bir tehlike veya tehdidin olası olduğunu düşündüğümüzde yaşadığımız olumsuz bir duygudur. Belirli bir düzeyde herkesin yaşadığı, tetikte kalmamızı sağlayan doğal bir tepkidir.
2Anksiyete ile anksiyete bozukluğu (kaygı bozukluğu) arasındaki fark nedir?
Normal kaygı geçicidir ve durum sona erdiğinde azalır. Anksiyete bozukluğunda ise kaygı yoğun, sürekli ve belirgin bir sebep olmasa bile devam eden bir hâl alır; günlük yaşamı ve işlevselliği olumsuz etkiler.
3Anksiyete belirtileri nelerdir?
Belirtiler zihinsel ve fiziksel olarak ikiye ayrılır. Zihinsel belirtiler arasında sürekli endişe, gerginlik, odaklanamama ve uyku sorunları; fiziksel belirtiler arasında çarpıntı, terleme, titreme, kas ağrıları ve mide sorunları yer alır. Belirtiler kişiden kişiye değişir.
4Anksiyete neden olur?
Beynin yapısı, genetik faktörler, yetiştirilme tarzı ve çevresel etkiler birlikte rol oynar. Çocukluk travmaları, stresli bir yaşam, güvensiz bağlanma ve ayrılık korkusu gibi faktörler anksiyete bozukluğu olasılığını artırabilir.
5Anksiyete bozukluğu ile nasıl başa çıkılır?
Anksiyete bozukluğu yönetilebilir bir durumdur. Psikoterapi belirtilerle başa çıkmaya yardımcı olabilir; gerektiğinde ilaç tedavisi de uygulanabilir. Hangi yaklaşımın uygun olduğuna bir uzmanla birlikte karar vermek önemlidir.
Anksiyete sorunları konusunda uzman online psikologlarımızdan randevu alabilirsiniz. Unutmayın ki kaygılarınızda yalnız değilsiniz; Hiwell yanınızda.
Kaynakça
- Grant, D. M., & White, E. J. (2016). Influence of Anxiety on Cognitive Control Processes. Oxford Research Encyclopedia of Psychology, February, 1–26.
- Lukasik, K. M., Waris, O., Soveri, A., Lehtonen, M., & Laine, M. (2019). The relationship of anxiety and stress with working memory performance in a large non-depressed sample. Frontiers in Psychology, 10(JAN), 1–9.
- Urban, S., & Raś, P. (1998). Treatment of anxiety disorders. Wiadomości Lekarskie, 51(1–2), 82–89.
- Bandelow, B., Michaelis, S., & Wedekind, D. (2017). Treatment of anxiety disorders. Dialogues in Clinical Neuroscience.
Sitemizde bulunan yazılar tıbbi tavsiye içermez ve yalnızca farkındalık yaratmak amaçlıdır. Yazılardan yola çıkarak bir hastalık tanısı konulamaz. Hastalık tanısını yalnızca psikiyatri hekimleri koyabilir.