Psikolog Gizem Yüncü
Yayınlanma 04.10.2022
Asperger Sendromu Nedir? Nedenleri ve Belirtileri Nelerdir?

Asperger Sendromu Nedir?

Elon Musk gibi birçok ünlünün Asperger Sendromu olduğunu duyurduğuna geçtiğimiz zamanlarda şahit olduk. Peki Asperger Sendormu nedir? Bu sendrom, ekranlara yansıtıldığı gibi çok zeki olmayı mı sağlar yoksa kendine özgü özellikleri olan bir gelişimsel farklılık mıdır?

Asperger Sendromu, Otizm Spektrum Bozuklukları’ndan bir tanesidir. Otizm Spektrum Bozuklukları içinde yer alıyor olması bir gelişim bozukluğu olduğunu ve çocukluktan itibaren etkilerinin görülmeye başlandığını göstermektedir. Bunun yanı sıra, Otizm Spektrum Bozuklukları dil, algı ve motor gelişimde eksiklikler; bozuk gerçeklik testi ve sosyal durumlarda işlev yetersizliği de dahil olmak üzere geniş bir sorunlu davranış yelpazesini içermektedir1.

Asperger Sendromu da sosyal etkileşim ve algılama konusundaki eksiklikleriyle Otizm Spektrum Bozuklukları ile ortak özellikler taşıyarak alt kümesinde yerini alır.

Asperger Sendromu Belirtileri

Asperger Sendromu nasıl anlaşılır? Asperger Sendromu belirtileri nelerdir? Asperger Sendromu yaşayan bireyler belirgin bir belirti/semptom örüntüsü sergiledikleri için ayırt etmek kolaydır.

  • Sosyal iletişim becerilerinde sınırlılık
  • Olağandışı sosyal davranışlar
  • Empati eksikliği
  • İşlevsellikte bozulmalar
  • Özel ilgi alanları
  • Değişime direnç ve uyum sorunları

Sosyal iletişim becerilerinde sınırlılık

Yukarıda da belirtildiği gibi bu kişiler sosyal etkileşim problemleri yaşamaktadırlar. Özellikle diğer insanların iletişim kurarken kullandıkları sözel olmayan işaretleri (örneğin jest ve mimikleri) tanımaya dair sezgisel yetenekleri kısmen ya da tamamen bozulmuş bir haldedir. Bu sebeple iletişim becerileri sınırlıdır.

İşlevsellikte bozulmalar

Ayrıca, Asperger Sendromu yaşayan bireyler semptomlarının ciddiyetine bağlı olarak, olağandışı sosyal davranışlar sergileyebilir veya sosyal ve profesyonel yaşamlarında ciddi şekilde bozulmalar yaşayabilirler. İletişim kurma yeteneklerinin sınırlılığı, diğer insanlara karşı ilgilerinin olmayışı ya da sınırlı oluşu ile pekişmektedir. Yani, iletişim kurmakta zorluk yaşadıkları gibi iletişim kurmaya çok da hevesli değillerdir.

Empati eksikliği

Asperger Sendromu yaşayan çocuklar, sınıf ortamına entegre olmakta zorluk yaşamalarıyla diğer çocuklardan ayırt edilebilir. Asperger Sendromu sergileyen bireyler, empati yeteneklerinin kısıtlılığı ve bencilce davranmaları sebebiyle sosyal etkileşimlerinde daha da zor durumlara girebilirler2.

Özel ilgi alanları

Öte yandan, sosyal etkileşim ve diğer insanlara olan ilgilerinin kısıtlılığının tam tersi olacak şekilde “özel ilgi alanları” mevcuttur. Özel ilgi alanları konusunda olağandışı görünebilecek düzeyde ilgileri ve takip etme yoğunlukları bulunmaktadır. Zamanlarının büyük kısmını bu alanlara ayırmaktadırlar2.

Özel ilgi alanları bulunan Asperger Sendromlu bireyler, diğer konularla ilgilenmedikleri veya ilgilenmekte zorlandıkları için başarısızlıklar yaşayabilirler. Bu sebeple okulda notlarının düşük olması gibi durumlarla karşılaşabilirler. Ancak bu durum zekâ geriliği gibi durumlarla klinik olarak ilişkilendirilmez3.

Günlük hayatta diğer insanlar birçok konuda ortalama düzeyde ilgilenerek orta düzeyde başarılı olabilirken Asperger Sendromu olan kişiler tek bir alanda yoğun ilgi duyarak çok başarılı olabilirken diğer alanlara ilgisizliği başarısızlık yaşamasına sebebiyet verebilir. Toplumda bir konu hakkında yüksek ilgilerinden dolayı gösterdikleri yüksek başarılar da yüksek zeka ve dahilik gibi konularla sıklıkla ilişkilendirilir ancak bunu doğrulayan bir araştırma mevcut değildir.

Değişime direnç ve uyum sorunları

Asperger Sendromu yaşayan bireyler genellikle değişimlerden hoşlanmazlar. Bu sebeple yaşadıkları ortamın ve günlük rutinlerinin sabit kalmasını sağlamaya odaklanırlar. Ani değişiklikler yaşadığında kullanmaya alışık oldukları baş etme mekanizmalarını değiştirmekte ve böylece uyum sağlamakta zorluk yaşayabilirler2.

Bu durum, yalnızca Asperger Sendromu yaşayan bireylerde görülmez. Günlük hayatta birçok insan değişimden hoşlanmaz ve yeni durumlara veya değişkenlere uyum sağlamak için zamana ihtiyaç duyarlar. Hatta belki, tıpkı Asperger Sendromu’nda olduğu gibi uyum sağlamakta ya da değişimlerle baş etmekte zorluk yaşayabilirler. Bu noktada önemli olan yaşanan zorluğun ve değişimin boyutudur. Asperger Sendromu yaşayan bireyler, değişimin boyutu ne olursa olsun bundan oldukça fazla etkilenebilir ve ciddi uyum problemleri yaşayabilirler. Düzenlerini korumak bu kişiler için çok önemlidir. Alanlarındaki ufak değişimler bile aşırı tepki vermelerine neden olabilmektedir.

Asperger Sendromunda Düzen Takıntısı

Son olarak, Asperger Sendromu çocukluk yıllarında özellikle 3 yaşından itibaren ayırt edilebilir durumda olurken belirtilerin şiddetine göre uzun yıllar fark edilmeyebilir. Ayrıca, Asperger Sendromu çocukluk dönemi gelişimsel bozuklukları arasında incelenmesine rağmen yetişkinlik yıllarında da belirtilerin sürdüğü araştırmalarla gösterilmiştir2.

Asperger Sendromu Tanı Kriterleri

Asperger Sendromu’nun görünen belirtilerinden söz ettikten sonra “Asperger Sendromu nasıl teşhis edilir?”, "Asperger Sendromu tanısı nasıl konur?" sorularının cevabı, Mental Bozuklukların Tanısal ve İstatistiksel El Kitabı (DSM)’de yer almaktadır. Asperger Sendromu, DSM V’te Otizm Spektrum Bozuklukları kategorisinde değerlendirildiği için tanı kriterlerine ayrı bir bölüm ayrılmamıştır.

DSM IV ve revize edilmiş versiyonu olan DSM IV-TR’de Asperger Sendromu tanı kriterlerine yer verilmiştir. Bu belirtileri bir spektrumda düşünmek ve asperger sendromunun dereceleri olduğunu hatırlamak önemlidir. DSM IV-TR’ye göre Asperger Sendromu tanı kriterleri aşağıdaki gibi özetlenebilir4:

  1. Sosyal etkileşimde niteliksel bozulmalar
  2. Sınırlı, tekrarlayan ve basmakalıp davranış, ilgi alanı ve aktivite örüntüleri
  3. İşlevsellikte bozulmalar
  4. Normal dil gelişimi

1) Sosyal etkileşimde niteliksel bozulmalar

Asperger Sendromu’nda sosyal etkileşimde niteliksel bozulma türleri şunlardır:

  • Sosyal etkileşimi düzenlemek için göz teması kurma, yüz ifadesi, vücut duruşları ve jestler gibi birden fazla sözel olmayan davranışın kullanımında belirgin bozulma görülmesi söz konusu olabilir.
  • Gelişim düzeyine yani yaşına uygun akran ilişkileri geliştiremeyebilirler.
  • Zevkleri, ilgileri veya başarıları diğer insanlarla kendiliğinden paylaşma arayışının olmaması durumu mevcuttur (Örneğin; Asperger Sendromu olan bireyler, yeni aldıkları bir eşyayı başkalarına gösterme veya kazandıkları bir başarıyı paylaşma konusunda ilgisiz davranabilirler.)
  • Sosyal veya duygusal konularda karşılarındaki kişiye karşılık/ yanıt vermekte zorlanabilirler.

2) Sınırlı, tekrarlayan ve basmakalıp davranış, ilgi alanı ve aktivite örüntüleri

Asperger Sendromu sergileyen bireyler; sınırlı, tekrarlayan ve basmakalıp davranış, ilgi alanı ve aktivite örüntüleri sergileyebilirler. Bunlar aşağıda sıralanmıştır:

  • Yoğunluk veya odak açısından anormal olan, basmakalıp ve sınırlı ilgi alanlarıyla meşgul olabilirler.
  • Belirli, işlevsel olmayan rutinlere veya ritüellere görünüşte esnek olmayan bağlılıklar gösterebilirler.
  • Basmakalıp ve tekrarlayıcı motor hareketler (Örneğin; el çırpma, ayak sallama) sergileyebilirler.
  • Nesnelerin parçalarıyla sürekli meşgul oldukları gözlemlenebilir.

3) İşlevsellikte bozulmalar

Asperger Sendromu’nun ortaya çıkardığı belirtiler, bireylerin hayatında ve işlevselliklerinde bozulmaya sebebiyet vermelidir.

4) Normal dil gelişimi

Diğer gelişimsel bozukluklardan ayırt edilmesi için dil gelişimlerinde klinik olarak bir gecikme olmaması önemli bir işaret olarak bilinmektedir.

Asperger Sendromu ve Yüksek İşlevli Otizm

Asperger Sendromu için yukarıda da belirttiğimiz gibi sosyal etkileşim bozukluğu ve ilgi kısıtlanması gibi görülmesi gerekir. Yani, Asperger Sendromu yaşayan bireyler bilişsel işlevsellik konusunda bir sıkıntı yaşamazlar. Ayrıca, otizmde olduğu gibi Asperger Sendromu’nda dil gelişiminde sorunlar yaşanmaz ve Otizm kriterlerini karşılamazlar. Bu bilgilerden yola çıkarak, Asperger’i tanımlarken kullanılan bu kriterler Yüksek İşlevli Otizm olarak bilinen ancak DSM’de yer verilmeyen bir durum söz konusudur5.

Yüksek İşlevli Otizm

Yüksek İşlevli Otizm’li kişiler Otizm Spektrum Bozukluğu ya da Yaygın Gelişimsel Bozukluklar-Başka Türlü Adlandırılamayan Bozukluklar’dan farklı ve daha üst düzey entelektüel/bilişsel gelişim göstermektedir. Bu sebepler Asperger Sendromu ve Yüksek İşlevli Otizm klinik tablo ve süreç olarak benzeşmektedir. Ancak, uzmanlar ayırt etmekte zorlandığı ve örtüşme oranının çok yüksek olduğunu araştırmalarla da gösterdikleri için DSM 5 Asperger Sendromu’nu Otizm Spektrum Bozuklukları kapsamında incelemektedir4, 5.

Asperger Sendromu Olan Birisine Nasıl Davranmalı?

Asperger Sendromu olan ya da spektrumun herhangi bir noktasında bulunan bireylerle iletişimi kolaylaştıracak ve kalitesini arttıracak öneriler:

  1. İletişim kurarken bir çocuğa konuşur gibi değil, herhangi bir yetişkinle konuşacağınız şekilde net, somut ve açık iletişim kurun ve sarkastik iletişim tarzından kaçının.
  2. Aktif bir dinleyici olun. Buna zaman ayırmak spektrumdaki bireylere onları önemsediğinizi ve değer verdiğinizi hissettirir.
  3. Sorularınızın yanıtını sabırla bekleyin. Spektrumda bulunan ve özel ihtiyaçları olan bireyler, bilgileri işlemek ve cevap vermek için biraz zamana ihtiyaç duyabilirler.
  4. Anlamlı geri bildirimler verin. Spektrumdaki bireyler bilmeden ve istemeden uygunsuz iletişim kurabilirler. Onlara iletişimde neyin uygunsuz olduğu hakkında özel geri bildirim sağlamanız gerekbilir. Karmaşık sosyal etkileşim kurallarını aktarmak onların güvenli bir iletişim kurmalarına destek olur.
  5. Kişiyle aynı ortamdayken onun hakkında odada bulunmayan 3. bir kişiymiş gibi konuşmayın. Bu, bu bireyler için anlaşılmaz ve rahatsız edici olabilir.
  6. Bağımsızlıklarını ve işlevselliklerini destekleyin. Bu kişilerin özel ihtiyaçları bazen bakım verenlerinin her ihtiyacını karşılamaya çalışmasına neden olabilir. Ancak spektrumdaki bireylerin kendi başlarına yapabildiklerini desteklemek ve alan tanımak işlevselliklerine katkıda bulunacaktır.

Sonuç

Araştırmalara erkeklerde görülen ve dünyada yaygınlık oranı tam olarak bilinmeyen Asperger Sendromu; sosyal etkileşimde problemler ve kısıtlı ilgi alanlarıyla ilişkili gelişimsel bir bozukluktur. Ancak, dünyada tanınmış birçok başarılı kişi de görülen bir durum olmasıyla Asperger Sendromu, işlevsellikte bozulmaya sebep olmasına rağmen gerekli eğitim ve yardımlarla yüksek işlevsellik gösterilebilecek bir alan olarak görülmektedir.

Psikoterapi de Asperger Sendromu için sosyal etkileşimleri geliştirmek amacıyla Bilişsel ve Davranışçı Terapi türleri etkili olarak kullanılabilir. Kendiniz, çocuğunuz veya bir yakınınız için yardım almanın ilk adımını atabilirsiniz!


Kaynakça

  1. Butcher, J.N., et al., 2013, Anormal psikoloji. (1.Basım). İstanbul: Kaknüs Yayınları.
  2. Roy, M., et al., 2009, Asperger’s Syndrome in Adulthood, Deutsches Arzteblatt International.
  3. Woodbury-Smith, M., et al., 2009, Asperger’s Syndrome, European Child & Adolescent Psychiatry.
  4. American Psychiatric Association, 1994, Diagnostic and Statistical Manual of Mental Disorders, Fourth Edition, Text Revision (DSM-IV-TR), American Psychiatric Publishing.
  5. De Giambattista, C., et al., 2019, Subtyping the Autism Spectrum Disorder: Comparison of Children with High Functioning Autism and Asperger Syndrome, Journal of Autism and Developmental Disorders.

Daha iyi hissetmeye bugün başlayın

Uygulamayı indirin ve size en uygun psikologla eşleşin. Uzman psikoloğunuzla uyumunuzu görmek için 15 dakikalık ücretsiz ön görüşme yaparak terapi yolcuğunuza başlayın.