Psikoz Nedir? Psikoz Belirtileri, Türleri ve Tedavisi
Kısa Özet
Psikoz, düşünce ve algıdaki bozulmalarla gerçeklikle temasın kaybolduğu bir psikiyatrik tablodur. Halüsinasyon (varsanı) ve sanrı (hezeyan) en temel belirtileridir. Genetik yatkınlık, madde veya ilaç kullanımı, çevresel stres ve bazı tıbbi durumlar psikoza yol açabilir. En sık şizofreniyle birlikte görülür. Birincil tedavi, antipsikotik ilaçlardır; düzenli ilaç kullanımı ve takip, tekrarlama riskini belirgin biçimde azaltabilir.
Öne Çıkan Noktalar
- Psikoz, gerçeklikle temasın kaybolduğu bir psikiyatrik tablodur.
- En temel belirtileri halüsinasyon (varsanı) ve sanrıdır (hezeyan).
- Genetik, madde/ilaç kullanımı, çevresel stres ve tıbbi durumlar neden olabilir.
- En sık şizofreniyle birlikte görülür; ancak başka durumlarda da ortaya çıkabilir.
- Birincil tedavi antipsikotik ilaçlardır; düzenli takip tekrarı azaltabilir.
Psikoz Nedir?
Psikoz Ne Demek?
Psikoz, düşünce ve algıdaki bozulmaları tanımlayan bir psikiyatrik terimdir. Gerçeklikle temasın kaybolduğu, gerçek olanla olmayanın ayırt edilemediği durumları ifade eder. Olmayan sesleri duyma, olmayan şeyleri görme ve bunlara yönelik davranışlar görülebilir.
Psikotik dönemde olan kişiler sosyal hayatlarından uzaklaşabilir, işlerini sürdürmekte güçlük çekebilir, hatta öz bakımları için gerekli işleri bile yapamayabilir. Düşünce sistemindeki bozulmalar sosyal ilişkilere de yansıyabilir; örneğin ailesinden zarar göreceği sanrısı olan birinin aile ilişkilerinde sorunlar ortaya çıkabilir.
Psikoz Kökeni
Psikoz; Yunanca psyche (zihin, ruh) ve -osis (hastalıklı veya anormal durum) kelimelerinden türetilmiştir1. Nikolaus Friedreich (1825–1882), psikozu nörolojik temelli bir beyin anormalliği ile zihinsel kırılganlığın birleşimi olarak düşünmüş ve dönemin diliyle "delilik" ve "akıl hastalığı" kavramlarını açıklamak için kullanmıştır. Emil Kraepelin (1856–1926) ise her bozukluğun kendi etiyolojisi, patolojisi ve belirtileri olduğunu savunmuş; psikiyatrik durumların gruplandırılması ve ayırıcı tanıları üzerine çalışarak psikoza eşlik eden birçok durumun tanımlanmasına katkıda bulunmuştur2.
Psikoz Neden Olur?
Psikoz, bir psikiyatrik bozuklukla birlikte görülebilir; bunların prototipi şizofrenidir. Sanrılı bozukluk, şizofreniform bozukluk, paylaşılmış psikoz, maddeye bağlı psikotik bozukluk, tıbbi duruma bağlı psikotik bozukluk, bipolar bozukluk, depresif bozukluk, deliryum ve demans gibi durumlarda da psikoz görülebilir. Nedenler 4 temel grupta toplanabilir:
- Genetik aktarım
- Madde veya ilaç kullanımı
- Çevresel faktörler (stres vb.)
- Başka bir sağlık durumu (beyin tümörleri, metastazlar vb.)3
Psikoz Belirtileri Nelerdir?
- Halüsinasyonlar (varsanılar)
- Sanrılar (hezeyanlar)
- Dikkat ve bellekte bozulmalar
- İşlevsellikte azalma
- İçe kapanma
- Duygulanımda uygunsuzluk (duruma uymayan duygusal tepkiler)
- İkili duygulanım (ambivalans; nefret-sevgi gibi karşıt duyguların bir arada bulunması)
- Yargılamada bozulmalar3
Halüsinasyon (Varsanı) Nedir?
Halüsinasyon, dışarıdan herhangi bir uyaran olmadığı hâlde kişi tarafından varmış gibi algılanmasıdır. En sık işitsel ve görsel varsanılar görülür. Türleri: görsel (optik), işitsel (akustik), tat (gustatorik), koku (olfaktorik), dokunsal ve somatik (örneğin iç organlarda ağrı) halüsinasyonlardır. Ayrıca gerçek dışılaşma (derealizasyon) ve öze yabancılaşma (depersonalizasyon) da görülebilir3.
Sanrı / Hezeyan Nedir?
Bir kültür içinde paylaşılmayan, gerçeğe uymayan, mantıklı düşünceyle değiştirilemeyen dirençli inanışlara sanrı (hezeyan) denir. Sanrılar içeriklerine göre çeşitlenir:
| Sanrı Türü | Tanım ve Örnek |
|---|---|
| Büyüklük | Üstün, güçlü, kutsal bir kimliğe sahip olma inancı (örn. çok önemli/seçilmiş biri olduğunu düşünme)4 |
| Kötülük görme (perseküsyon) | Kendisine veya yakınlarına zarar verileceğine, aleyhinde çalışıldığına inanma (örn. gizli bir kurumun peşinde olduğunu düşünme)4 |
| Alınma (referans) | Çevredeki olay ve işaretlerden kendisiyle ilgili anlamlar çıkarma (örn. geçen arabaların korna sesini kendisine işaret sanma)4 |
| Düşünce kontrolü / sokulması | Düşünce ve duygularının dış güçlerce kontrol edildiğine inanma4 |
| Erotomanik | Tanınmış bir kişinin (örn. ünlü bir oyuncunun) kendisine aşık olduğu inancı |
| Nihilistik | Kendisinin, başkalarının ya da dünyanın yok olduğu/sona erdiği inancı4 |
Psikoz Tanısı Nasıl Konur?
Tanı; ardışık psikiyatrik muayeneler ve DSM (Ruhsal Bozuklukların Tanı ve İstatistiksel El Kitabı) ile ICD kriterleri kullanılarak konur. Tanıyı desteklemek ve sürecin yararını değerlendirmek için ölçeklerden yararlanılır. Psikozda kullanılan başlıca ölçekler: BPRS (Kısa Psikiyatri Derecelendirme Ölçeği), PANSS (Pozitif ve Negatif Belirtiler Ölçeği), BNSS (Kısa Negatif Belirti Ölçeği) ve SAPS (Pozitif Belirtileri Değerlendirme Ölçeği).
Psikozun Belirleyici Olduğu Bozukluklar
Maddeye Bağlı Psikoz
Toplum genelinde madde kullanım bozukluğu %15 oranında görülürken, psikotik bozukluk vakalarının yaklaşık %50'sinde yaşamın bir döneminde madde kullanım bozukluğu görülmektedir5. Alkol, kannabis, kokain ve inhalan gibi maddelerin psikotik bozukluklarla ilişkisini gösteren çalışmalar mevcuttur6.
Şizofreni
Psikozun en sık eşlik ettiği bozukluktur; bu nedenle toplumda "Psikoz şizofreni midir?" sorusu sıkça sorulur. Şizofrenide kişiler gerçek olanla olmayanı ayırt etmekte zorlanır. Tanı için sürenin bilinmesi ve psikoza yol açabilecek diğer durumların dışlanması gerekir.
Paylaşılmış Psikoz
Bir aile ya da grup içinde iki veya daha fazla kişinin aynı sanrıyı paylaştığı nadir bir bozukluktur; genellikle eşler, ebeveynler ve çocuklar arasında görülür5. Birincil kişinin sanrısı, çoğu zaman toplumdan izole diğer bireyler tarafından paylaşılır. Bu durumda, birincil kişiyle sanrıyı paylaşan kişinin ayrılması önerilir.
Sanrılı Bozukluk
Kişide tek bir konuya ya da birbiriyle bağlantılı bir dizgeye uyan, iyi düzenlenmiş sanrılar vardır; bunların dışında belirgin bir bozukluk dikkat çekmez ve işlevsellik korunur. En sık görülen türü kötülük görme (perseküsyon) sanrısıdır3.
Psikoz Tedavisi Nasıl Yapılır?
Ayaktan poliklinik takibi ve hastanede yatarak tedavi seçenekleri mevcuttur. Yatış gerektiren durumlar dışında süreç genellikle ayaktan poliklinik takibiyle sürdürülür.
Psikoz ve psikotik bozuklukların tedavisinde ilk tercih antipsikotik grubu ilaçlardır3. Antipsikotikler, aktif dönemdeki belirtilerin azalmasında ve tekrarın önlenmesinde etkilidir; beyindeki dopamin reseptörleri üzerinden etki gösterirler (beyinde dopamin artışı, sanrı ve varsanı gibi belirtilerle ilişkilendirilir). Başlıca antipsikotikler arasında haloperidol, ketiapin, olanzapin, risperidon, klorpromazin, aripiprazol, sülpirid ve klozapin yer alır.
Dirençli durumlarda EKT (elektrokonvülsif terapi) uygulanabilir. Destekleyici psikoterapiler ve bilişsel davranışçı terapi, tıbbi tedaviye ek olarak kullanılabilir; ancak medikal tedavi en önemli basamaktır. Maddeye bağlı psikozda öncelikle madde kullanımının bırakılması, ilaca bağlı psikozda ilacın kesilmesi/değiştirilmesi, tıbbi duruma bağlı psikozda ise altta yatan durumun tedavisi gerekir. Düzenli ilaç kullanımı ve takip, psikozun tekrarlama riskini önemli ölçüde azaltabilir.
Ne Zaman Profesyonel Destek Almalı?
Psikoz acil ve ciddi bir psikiyatrik durumdur; gerçeklikten kopma, sesler duyma veya yoğun şüphe gibi belirtiler varsa vakit kaybetmeden bir hekime/psikiyatri kliniğine başvurulması gerekir. Tanı sonrası destekleyici görüşmeler için Hiwell'i kullanan klinik psikologlarla online görüşebilirsiniz.
Hiwell Online Terapi İle TanışınSonuç
Psikoz, gerçeklikle temasın kaybolduğu; halüsinasyon ve sanrı gibi belirtilerle seyreden bir psikiyatrik tablodur. Genetik, madde/ilaç, çevresel ve tıbbi nedenlerle ortaya çıkabilir ve en sık şizofreniyle birlikte görülür. Birincil tedavi antipsikotik ilaçlardır; düzenli ilaç kullanımı ve takip, tekrarlama riskini önemli ölçüde azaltabilir. Erken başvuru, sürecin daha iyi yönetilmesine yardımcı olur.
Bu içerik genel bilgilendirme amaçlıdır ve kişisel tıbbi tavsiye, tanı veya tedavi yerine geçmez. Psikoz belirtileri ciddi ve acil olabilir; bu belirtileri yaşayan biri için bir hekime başvurmak önemlidir.
Sıkça Sorulan Sorular
1Psikoz nedir?
Psikoz, düşünce ve algıdaki bozulmalarla gerçeklikle temasın kaybolduğu bir psikiyatrik tablodur. Olmayan sesleri duyma veya olmayan şeyleri görme gibi belirtilerle kendini gösterebilir.
2Psikoz belirtileri nelerdir?
Halüsinasyonlar, sanrılar, dikkat ve bellekte bozulmalar, işlevsellikte azalma, içe kapanma, duygulanımda uygunsuzluk ve yargılamada bozulmalar başlıca belirtilerdir.
3Psikoz neden olur?
Genetik yatkınlık, madde veya ilaç kullanımı, çevresel stres ve beyin tümörü gibi bazı tıbbi durumlar psikoza yol açabilir. En sık şizofreniyle birlikte görülür.
4Psikoz şizofreni midir?
Hayır. Psikoz bir belirti tablosudur; şizofreni ise psikozun en sık eşlik ettiği bozukluktur. Psikoz, bipolar bozukluk, depresyon, madde kullanımı ve bazı tıbbi durumlarda da görülebilir.
5Psikoz nasıl tedavi edilir?
Birincil tedavi antipsikotik ilaçlardır; dirençli durumlarda EKT uygulanabilir ve destekleyici psikoterapiler ek olarak kullanılabilir. Düzenli ilaç kullanımı ve takip, tekrarlama riskini azaltabilir.
Kaynakça
- Johns, L. C., & van Os, J. (2001). The continuity of psychotic experiences in the general population. Clinical Psychology Review, 21(8), 1125-1141.
- Farrell, M. (2018). Psychosis Under Discussion: How We Talk About Madness. Routledge, London & New York.
- Öztürk, M. O., & Uluşahin, N. A. (2020). Ruh Sağlığı ve Bozuklukları. Nobel Tıp Kitabevleri, Ankara.
- Kırpınar, İ. (2019). Genç Psikiyatristin El Kitabı. Psikonet Yayınları, İstanbul.
- Mueser, K. T., & Gingerich, S. (2013). Treatment of co-occurring psychotic and substance use disorders. Social Work in Public Health, 28(3-4), 424-439.
- Prom-Wormley, E. C., et al. (2017). The genetic epidemiology of substance use disorder: A review. Drug and Alcohol Dependence, 180, 241-259.
Sitemizde bulunan yazılar tıbbi tavsiye içermez ve yalnızca farkındalık yaratmak amaçlıdır. Yazılardan yola çıkarak bir hastalık tanısı konulamaz. Hastalık tanısını yalnızca psikiyatri hekimleri koyabilir.