Kleptomani: Çalma Hastalığı Nedir? Belirtileri, Nedenleri ve Yaygınlığı

Kleptomani: Çalma Hastalığı

Kleptomani, halk arasında “çalma hastalığı, hırsızlık hastalığı veya patolojik çalma” olarak bilinen bir ruh sağlığı sorunudur. Diğer bir deyişle kleptomani, durduk yere bir şeyler çalmayı isteme ve görülen bazı eşyaları karşılığında para vermeksizin ya da izin almaksızın alma durumunu ifade eder.

Hırsızlık yapma hastalığı olarak da bilinen kleptomani, psikolojik bozukluklar arasında yer almaktadır. Ancak normal hırsızlık vakaları ile de karışmaması gereken önemli bir konu olduğu için kleptomaniden daha etraflıca ele almak hırsızlık ve kleptomaniyi ayırt etmek için faydalı olacaktır.

Kleptomani Nedir?

Kleptomani terimi, Yunanca’dan türetilmiştir. Yunanca’da “Çalma Deliliği” olarak kullanılan bir terim, 1838’de Kleptomani olarak kullanılmaya başlanmıştır1. 200 yıl öncesine gittiğimizde tanımlanmış ve sınıflandırılmış en eski psikolojik bozukluklardan biri olduğu bilinmektedir2.

Kleptomani çok ciddi bir bozukluk olması nedeniyle yalnızca bu problemi yaşayan kişiyi değil, toplumu da yakından ilgilendirmektedir. 1900’lerin sonunda yapılan bir araştırmaya göre iş dünyasının kasasında 40 milyar dolarlık açığa sebep olduğu söylenmektedir3. Miktarın büyüklüğünden de ne kadar büyük bir sorun olduğunu anlamak mümkündür.

Kleptomaniyi kısaca tanımlamak gerekirse çalma dürtülerine karşı koyamama, önemsiz veya maddi değeri olmayan nesneleri çalma ile karakterize bir dürtü kontrol bozukluğudur4. Bu çalma dürtüsünü kontrol edemeyen kişilere kleptoman adı verilmektedir.

Bir kişinin kleptoman olduğunu söyleyebilmek için birçok detaya dikkat etmek gerekir. Ancak, dikkatinizi çekecek en önemli şeylerden bir tanesi kleptomani yaşayan kişinin çaldığı objelere aslında ihtiyacının olmamasıdır.

Kleptomanlar gerekli, önemli, maddi değeri yüksek eşyaları özellikle tercih etmezler. Bu yönüyle aslında maddi bir çıkar peşinde olmadıkları anlaşılmaktadır. Dolayısıyla gerçek anlamda maddi bir çıkar elde etmek için yapılan hırsızlık vakalarından ayrılabileceklerini söylemek de mümkündür.

Maddi çıkar elde etmeyi bir kenara bırakın, kleptomani yaşayan kişiler çaldıkları objeleri çoğu zaman aldıktan sonra çöpe atabilirler veya çaldıkları ortamdan uzaklaştıktan sonra bir yere bırakabilirler. Hatta kleptomani olan kişilerin çalma eyleminin ardından yakalandıklarında çaldıkları şeyi satın alacak kadar parası bulunduğu görülmüştür2.

Kleptomani olan kişiler, gerçek bir hırsızlık peşinde olmamalarının yanı sıra aslında yaptıkları davranışın yanlış olduğunun da farkındadırlar ve çalma konusunda kendilerine engel olamazlar2.

Çoğu zaman çalma hastalığının esas amacı, çalma duygusunun yarattığı kaygı ve heyecandır. Çalma dürtüsü bir kez geldikten sonra durdurulamayacak şekilde bir enerjiye sebep olur. Böylece kişi, kleptomani yaşayan kişi kendine bir obje seçer, çalmak üzere harekete geçer ve çalma eylemi gerçekleştiğinde bir rahatlama yaşayarak objeden kurtulur. Ta ki, çalma dürtüsü kendini yeniden gösterene dek. Bu dürtünün rahatlamanın ardından yeniden tekrarlayan doğası, çalma hastalığı yaşayan insanları sık sık bir kısır döngünün içine sokar.

Kleptomani Belirtileri ve DSM-5 Kriterleri

Kleptomani de Dürtü Kontrol Bozukluklarından biridir ve tanımlanmış belli özellikleri bulunmaktadır. Kleptomani belirtileri aşağıda sıralanmıştır6:

Kleptomani Hastalığının Belirtileri
  • Kişisel kullanım ya da parasal değeri açısından ihtiyaç duyulmayan nesneleri çalma dürtülerine tekrarlayan bir biçimde karşı koyamazlar.
  • Çalma davranışından önce, giderek artan bir gerginlik durumu yaşarlar.
  • Çalarken haz alma, sevinç duyma ya da rahatlama söz konusudur.
  • Kleptomani yaşayan kişiler, öfke veya halüsinasyonlar sebebiyle çalma davranışını gerçekleştirmezler.
  • Çalma davranışı, yasalara karşı gelme amacıyla yapılmamıştır.
  • Çalma davranışının gerçekleştirildiği bir dönemde bireyler Bipolar Bozukluğun mâni döneminde değillerdir.

Kleptomaninin Nedenleri ve Yaygınlığı

Kleptomani, genç insanlarda daha fazla görülür. Çocukluk veya ergenlik döneminde başlayan kleptomani, ilerleyen yaşlarda kronikleşme eğilimi gösterebilir. Erkeklere oranla kadınlarda iki kat daha fazla görülebilir. Kleptomaniye suçluluk, depresyon ve madde kullanımı gibi diğer problemler de eşlik edebileceği için kleptomaniyi değerlendirilirken dikkat etmek önemlidir2.

Kleptomaninin toplumda görülme oranını tam olarak belirlemek zordur çünkü oldukça suistimal edilmeye açık bir konudur. Kimileri için mücadele edilme gereken bir rahatsızlık iken kimileri için cezadan kaçmak için bir çıkış noktası olarak görülür.

Maddi çıkarlar doğrultusunda hareket eden hırsızlık eylemleri sonucunda insanlar, kendilerine hâkim olamadıklarını ve bir dürtü doğrultusunda hareket ettiklerini söyleyerek yasaları aldatmaya çalışabilirler. Bununla birlikte gerçekten hırsızlık yapan kişilerin bir kısmının da kleptomani yaşadığı bilinmektedir7.

Bir insan neden çalma hastalığına yakalanır sorusunun çok çeşitli cevapları olabilir çünkü insan biyopsikososyal bir varlıktır. Biyolojik yönüyle doğuştan getirdiği kalıtsal özelliklerinin sosyal ve psikolojik etkenlerle şekillenmesi söz konusudur. Kleptomaninin biyolojik yönü için Depresyon, OKB gibi birçok psikolojik bozuklukta kullanılan serotonerjik ilaçların işe yaramasından dolayı serotonin ile ilgili bir bozukluk olabileceği tahmin edilmektedir8.

Ödül ve pekiştirme gibi davranışlarla yakından ilişkisi bulunan Dopamin, çalma davranışının gerçekleşmesiyle sağlanan ödül ve pekiştirme sebebiyle kleptomaninin nörobiyolojisinde etkili olabilir9. Ayrıca ödül ve pekiştirme mekanizması ile ilişkilendirilen dopaminin etkisi, davranışsal olarak yatkınlaşmayı sağladığı için hem biyolojik hem psikolojik bir neden olarak ele alınabilir.

Kleptomani ve Diğer Psikolojik Bozukluklar

Kleptomani diğer psikiyatrik bozukluklar ve psikolojik sorunlarla birlikte yaşanabilir.

Kleptomani hastalığıyla bağlantılı bozukluklar

Kleptomani ve OKB

Kleptomani de görülen çalma davranışına yönelik tekrarlayan döngü, Obsesif Kompülsif Bozukluk (OKB)’ta görülen obsesyon ve kompulsiyonlarla benzerlik gösterir. Obsesif Kompülsif Bozukluk, istenmeyen ve rahatsız edici takıntılar (obsesyon) ve bu takıntıları önlemek için ortaya koyulan ritüelistik davranışlar (kompülsiyon) ile karakterize olan psikolojik bir rahatsızlıktır.

Obsesif Kompülsif Bozukluk’ta rahatsız edici obsesif düşünceler ortaya çıktığında onu ortadan kaldırmak için kompülsif davranışlar gerçekleştirilir ve rahatlama yaşanır. Ancak bu rahatlama durumu kleptomani de olduğu gibi OKB’de de düşünceler tekrarlayana kadar geçerlidir.

Ancak, obsesyonlar ve çalma davranışını başlatan dürtü arasında bir farklılık bulunmaktadır. Dürtü, bir davranışı başlatan uyarıcı iken obsesyon bir davranışı tekrarlamaya yönelik bir uyarıcıdır. Dolayısıyla kleptomani de ortaya çıkan dürtü kontrol edilemezken, OKB’de normal olan dürtünün tekrar etmesi kontrol edilemez durumdadır.

OKB’nin yanı sıra, Kleptomaninin doğası birçok yönüyle cinsel davranışın evrelerine benzemektedir. Cinsel davranışın evreleri kabaca; uyarılma, plato, orgazm ve çözülme olarak bilinir2, 5. Daha önce tarif ettiğimiz gibi kleptomani bu evreleri, kendi özelliklerine uygun olarak göstermektedir.

Dürtü Kontrol Bozukluğu ve Kleptomani

Kleptomaniyi açıklarken psikolojik bozuklukları tanımlamak ve sınıflandırmak için dünyadaki tüm uzmanların ortaklaşa kullandığı kılavuz olan DSM’den faydalanmakta yarar vardır. DSM-5 Kleptomani’yi Dürtü Kontrol Bozuklukları adı verilen bir yelpaze altında toplar.

Dürtü Kontrol Bozuklukları, duyguların ve davranışların düzenlenmesi ile ilgili problemlere yol açan rahatsızlıklardır. Normalde davranışlarımız planlı ya da aniden ortaya çıkan türden olabilir ya da bazı davranışlarımız ise aslında bazı durumlara direnme çabası olarak görülebilir. Dürtü Kontrol Bozukluğunda bahsedilen davranışlar, kişinin kendine ya da başkasına zarar verici davranışlar olabilirler. Hatta çoğu zaman yasa dışı durumları bile içinde barındırmaktadırlar2.

Dürtü Kontrol Bozuklukları genellikle bu problemleri deneyimleyen kişileri, sosyal normlarla bir uzlaşmazlığa sokabilir2. Bu yönüyle kişilerin hayatını olumsuz etkileyebilir.

Kleptomani Tedavisi ve Psikolojik Destek

Kleptomani, psikolojik desteğin yanı sıra tıbbi tedaviyi de gerektiren bir rahatsızlıktır. Kleptomaniye eşlik eden kaygı, depresyon ve OKB gibi bileşenler için duygudurumu ve kaygı düzenleyici ilaçlar kullanılabilir. Psikoterapi konusunda ise araştırmalar 3 psikoterapi yönteminin önemini vurgulamaktadır.

Bunlardan ilki psikodinamik psikoterapidir. Çalma eyleminin doğasının anlaşılması ve çalma eyleminin motivasyonu konusunda bir çalışma stili benimseyen psikodinamik yaklaşım kleptomani yaşayan kişilerde uzun süreli olarak uygulanmaya devam etmektedir10.

İkincisi direkt olarak davranış değişimini merkeze alan davranışçı terapidir. Çalma davranışının dürtüsel doğasından ziyade eylemin kendisine odaklanarak çalma eylemini ortadan kaldırmayı ve kısa süreli çözümü sağlayan bir yöntem olarak kullanılmaktadır.

Kleptomaninin nedenselliğinden bahsederken belirttiğimiz gibi ödül ve pekiştirmeye yönelik durumların ortadan kaldırılması ve çalma davranışının yerine daha işlevsel davranışların koyulması ile kleptomani yaşayan bireylere uygun ve faydalı bir süreç yönetilebilir10.

Bilișsel Davranıșçı Terapi ise doğru olmayan ve ișlevsiz düșüncelerin bilișsel yapılandırılması, strese karșı problem çözme yaklașımları ile alternatif yanıtlar olușturma ve yüksek riskli durumların belirlenmesi ile kaçınma davranıșı olușturarak yinelemelerin önlenmesi șeklinde çalışılmaktadır10.


Kaynakça

  1. Goldman, M., 1991, Kleptomania: Making Sense of the Nonnsensical, American Journal of the Psychiatry.
  2. Morrison, J., 2016, DSM-5’i Kolaylaştıran Klinisyenler İçin Tanı Rehberi, Nobel Yayıncılık.
  3. Cupchik, W., 1983, Shoplifting: An Occasional Crime of the Moral Majority, Bull Am Acad Psychiatry Law.
  4. Akpınar, A., et al., 2014, Kleptomanide Olağan Sosyal İşlevsellikteki Bozulma: Bir Olgu Sunumu, SDÜ Sağlık Bilimleri Dergisi.
  5. Butcher, J.N., et al., 2013, Anormal Psikoloji. (1.Basım). İstanbul: Kaknüs Yayınları.
  6. Amerikan Psikiyatri Birliği, 2013, Ruhsal Bozuklukların Tanısal ve Sayımsal Elkitabı, Beşinci Baskı (DSM-5), Tanı Ölçütleri Başvuru Elkitabı’ndan, Çeviri. Köroğlu E, Hekimler Yayın Birliği.
  7. Kandemir, F., et al., 2014, Kleptomaniye Yol Açan Faktörler ve Ceza Sorumluluğu’nun Değerlendirilmesi, Düzce Üniversitesi Sağlık Bilimleri Enstitüsü Dergisi.
  8. DeCaria, C.M., et al., 1998, Serotonergic and Noradrenergic Function in Pathological Gambling, CNS Spectr.
  9. Blum, K., et al., 2000 Reward Deficiency Syndrome: A Biogenetic Model for the Diagnosis and Treatment of Impulsive, Addictive, and Compulsive Behaviors, Journal of the Psychoactive Drugs.
  10. Çalıyurt, O., et al., 2009, Kleptomanide Tedavi Seçenekleri, Psikiyatride Güncel Yaklaşımlar.
*Sitemizde bulunan yazılar tıbbi tavsiye içermez ve yalnızca farkındalık yaratmak amaçlıdır. Yazılardan yola çıkarak bir hastalık tanısı konulamaz. Hastalık tanısını yalnızca psikiyatri hekimleri koyabilir.

Daha iyi hissetmeye bugün başlayın

Psikolojik Testler

Ücretsiz ve kolayca çözebileceğiniz psikolojik testler ile kendinizi test edin!
Kendini Test Et