Psikolog Songül Kandemir
Yayınlanma 10.10.2022
Mimik ve Jestlerle Konuşmak

Jestlerle Konuşmak

Gün içerisinde başka insanlarla aramızda geçen sohbetler genel hatlarıyla sözcüklerden ve seslerden oluşur. Bunun yanı sıra iletişim kurmak yalnızca sözcükleri içerisinde barındıran bir süreç olamayacak kadar geniş bir yelpazeye sahiptir. Bir başkasıyla etkileşime geçerken bazen hiç farkında olmadan sözcükler kadar kullandığımız bir diğer araç jestlerimizdir. Jestler, bedensel olarak verdiğimiz ve iletişimi destekleyerek zenginleştiren reaksiyonlardır1.

Konuşmaya eşlik eden jestler bilgiyi öğrenmeyi ve öğretmeyi kolaylaştırdığı için oldukça işlevseldir2. Düşüncelerimizi yani zihnimizdeki bilgileri ellerimizle somutlaştırmamıza yardımcı olarak iletişim kurma sürecinde büyük rol oynar3. Bununla birlikte, jestlerin birden fazla farklı türü vardır ve hepsi farklı bir amaca hizmet eder. Daha da önemlisi, farklı tür jestleri kavramak ve kullanmak yaşamın farklı dönemleri ile ilişkilendirilir.

Jest Türleri

Jestler 4 geniş gruba ayrılabilir:

  • Gösterme Jestleri
  • İkonik Jestler
  • Ritmik Jestler
  • Metaforik ve Kültürel Jestler
jestlerle iletişim kurmak

Gösterme Jestleri

Bebekler, yaşamlarının ilk yılında istek ve ihtiyaçlarını sözcüklerle ifade etmek konusunda çok yenidirler. Tek kelimelik konuşmalar ile ne istediklerini anlatmaları oldukça zordur ve süreç içerisinde sözcükleri kullanmadan da iletişim kurabileceklerini keşfederler. Parmak veya tüm el yardımı ile bir yere işaret ederek istek veya ihtiyaçlara ulaşabilmeyi kolaylaştıran gösterme (deictic) jestlerini bebekler yaşamlarının ilk yılında kullanmaya başlarlar4. Gösterme jestleri en erken edinilen jestlerdir ve hem ebeveyn hem de çocuk için iletişimi kolaylaştırıcı bir yönü vardır. Ebeveynler ve yetişkinler bebeklere bir nesnenin ne olduğunu ve nasıl isimlendirildiğini öğretebilmek için bu jestleri sıklıkla kullanır.

Bir bebeğin kelime haznesine köpek kelimesini eklemek isteyen bir ebeveyni düşünelim. Bunun en kolay yolu ebeveynin her köpek gördüğünde bebeğine “Bak bu bir köpek.” demesidir. Bu olayın bir parkta yaşandığını ve etrafta çok fazla uyaran olduğunu varsayalım. Bebek hangisinin köpek olduğunu nasıl anlayabilir? İşte burada gösterme jestleri fark yaratır. Ebeveyn, köpek kelimesi ve köpek imgesini bebeğinin zihninde eşleştirebilmek için parmağıyla her seferinde köpeği işaret ederek diğer ihtimalleri ortadan kaldırmış olur. Artık bebek duyduğu kelimeyi ve gördüğü varlığı doğru eşleştirip öğrenebilir.

Çocuklar taklit yolu ile öğrendikleri için bu aslında iki yönlü bir öğrenme sürecidir. Ebeveyninden gördüğü gösterme jestlerini bir süre sonra bebek de kullanmaya başlar. Su istediğinde ve bunu henüz söylemeyi bilmediğinde bile suyu işaret ederek isteğini dile getirebilir. Bununla birlikte, sevdiği bir şeyi görüp heyecanlandığında bunu yine işaret ederek ebeveynine gösterebilir ve bu sayede ortak bir anı paylaşabilirler. Ebeveyn ve bebek arasındaki paylaşım, sözcükleri akıcı bir şekilde kullanmaya başlamalarından önce de jestler aracılığı ile sağlanabilir.

İkonik Jestler

Gösterme jestlerini takip eden bir diğer jest türü ise ikonik (iconic) jestlerdir. Çocuklar gösterme jestlerinden sonra ikonik jestleri kullanarak bir nesneyi veya durumu elleri ile görselleştirmeyi öğrenirler5. İkonik jestler de konuşma esnasında sözcükleri pekiştirmek için oldukça işlevseldir ve anlam yüklüdür. Örneğin, bir “elma”dan bahsederken elimizi sanki bir elmayı tutuyormuşuz gibi yuvarlak yapmamız ikonik jestlere bir örnektir. Yürüyen bir adamı anlatırken diğer parmakları kapatarak işaret ve orta parmağımızı sanki iki bacakmış gibi masa üstünde yürütmemiz de yine ikonik bir jesttir.

İkonik jestler, sözcükler olmadığında bile bir anlam ifade eder ve birbirinin dilini bilmeyen iki yabancı bile ikonik jestleri kullanarak bir şeyler anlatabilir ve anlayabilir. Öğretici ve görselleştirmeye yardımcı jestler olduğundan ikonik jestler, çocuğa yönelik konuşmada yetişkine yönelik konuşmaya kıyasla daha fazla kullanılır6. Bir çocuğa hikaye okurken veya anlatırken oradaki olayları ve nesneleri ellerimizle de ikonikleştirmeye meyilli oluruz. Bir yetişkin ile sohbet ederken veya ona bir şeyler anlatırken buna nadiren ihtiyaç duyarız. Fakat elbette yetişkin konuşmalarında da jestler sıklıkla kullanılır.

Ritmik Jestler

Konuşmaya eşlik eden fakat diğerlerinden farklı olarak bir anlam içermediği halde sıklıkla kullandığımız bir jest türü de ritmik (beat) jestlerdir. Ritmik jestler, içerisinde bir anlam barındırmayan hareketlerin ellerle ardışık bir şekilde yapılmasını içerir3. Çocuklar bu jestleri 4-5 yaşından itibaren kullanmaya başlar ve yaş ilerledikçe de ritmik jestlerin kullanım sıklığı artar7. Yetişkinler ise karşılarında bir yetişkin varken bir çocuk olmasına kıyasla ritmik jestleri daha fazla kullanır8.

Ritmik jestler, özellikle yetişkinlerin karşılaştığı bilişsel yükü fazla olan durumlarda ortaya çıkar9. Zihin üretim yaparken örneğin bir hikaye üretirken, yaşanan stresli bir olayı bir başkasına anlatırken veya gergin hissederek bir sunum yaparken bilişsel yük fazla gelir. Zihin, biliş düzeyinde olan bu yükü dengelemek için görsel-uzamsal bir kapı aralayarak elleri devreye sokar. Kullandığımız anlamı olmayan fakat bilişsel yükümüzü hafifleten ritmik jestlerin en önemli işlevi budur. Daha karmaşık durumlarda işlevsel olması da yaş itibariyle ritmik jestlerin neden daha geç yaşta kullanılmaya başlandığını da açıklayabilir.

Metaforik ve Kültürel Jestler

Jest türleri arasında en nadir kullanılan iki jest türü metaforik ve kültürel jestlerdir. Metaforik (metaphorical) jestler, soyut bir durumu açıklarken bir anlamı olmaksızın ellerin hareket etmesini içerir10. Örneğin zamanın akıp gittiğinden bahsederken ellerimizi sanki o akışı temsil ediyormuş gibi hareket ettirmemiz metaforik bir jest kullanımını ifade eder. Geçmiş veya gelecek zamandan bahsederken ellerimizi sağa veya sola doğru götürerek zamanı ellerimizle konumlandırmamız da metaforik bir jest kullandığımızı gösterir. Bazı metaforik jestler evrensel olabileceği gibi bazıları ise kültürden kültüre değişebilir.

Kültüre özgü olduğu bilinen ve her kültürde anlamı değişebilen jestler ise kültürel (conventional) jestler olarak karşımıza çıkar11. Örneğin baş ve işaret parmağının uçlarını birleştirip yuvarlak yaptıktan sonra diğer parmakları dik bir şekilde yan yana koyarak ortaya çıkarılan şekli ele alalım. Bu şekil bazı avrupa ülkelerinde memnuniyeti ifade ederken bazı ülkelerde ise kaba ve hakaret içerikli algılanır. Buna benzer olarak “V” sembolü olarak geçen ve işaret parmağı ile orta parmağı V şekline getirerek diğer parmakları kapatınca ortaya çıkan görüntü de kültürden kültüre değişen anlamlar taşır. Bazı ülkelerde zaferi ve barışı çağrıştırarak oldukça olumlu karşılanırken bazı ülkelerde hükümet karşıtlığı ile özdeşleştirilebilir.

jest ve mimikler

Jestler bireyin bulunduğu koşullara, kurduğu iletişimin içeriğine, iletişimde bulunduğu kişinin özelliklerine ve hatta bulunduğu ülkeye göre farklı anlamlar taşır. Farklı durum ve ihtiyaçlar için farklı türden jestlerin kullanılması tıpkı iletişimde sözcüklerin efektif kullanılması gibidir ve kolaylaştırıcı bir rol üstlenir. Çok gürültülü bir ortamda jestlerimizi kullanarak iletişimi sürdürebilir, sessiz bir ortamdayken kurduğumuz ileşimi de yine jestlerle pekiştirebiliriz.

Bir çocukla konuşurken daha çok somutlaştırmak ve görselleştirmek isteyebilir ve bunun için jestlerden yardım alabiliriz. Bir yetişkinle bir konuyu tartışırken zihinsel yükümüzü hafifletmesi için yine jestler yardımımıza koşabilir. Çünkü iki canlının iletişim kurarak birbirlerine düşüncelerini aktarması yalnızca sözcükleri kullanmaktan ibaret olamayacak kadar karmaşık bir sürecin ürünüdür.

Mimikler Nedir?

Mimikler duygu ve düşüncelerimizin iletişimini kolaylaştıran kaş, göz, ağız, yüz hareketleridir. Mimik ve jestlerin birlikte kullanımına beden diliyle iletişim adı verilir. Mimik kelimesi Yunanca taklit anlamına gelen Mimesis kelimesinden türetilmiştir.

Bu karmaşık sürece jestlerle birlikte dahil olan ve sözcükleri içermeyen iletişim bileşenlerinden bir diğeri ise mimiklerdir. Mimikler, duygu ve düşüncelerimizi sözel olmayan bir şekilde yüz ifadelerimizle yansıttığımız zaman ortaya çıkar12.

Çoğunlukla duygu ifadelerini içermekle birlikte karşılıkla kurulan bir sohbeti sürdürmeye yardımcı birtakım hareketleri de kapsar. Hem isteyerek kullanılabilen hem de kontrolümüz dışında bilinçdışı ile ortaya çıkabilen mimikler bu açıdan da jestlere benzer13.

Mimiklerle Konuşmak

Jestlerle olduğu gibi mimiklerimizle de bilgi aktarımı yaparız. Örneğin hissettiğimiz duyguları kaşlarımızın şeklini değiştirerek bile karşımızdaki kişiye aktarabiliriz. Sinirli olduğumuz zaman kaşlarımızı çatmamız, heyecanlandığımız zaman kaşlarımızı yukarıya doğru kaldırmamız, üzgün hissettiğimizde kaşlarımızın aşağı doğru düşmesi gibi durumlar mimiklerimizle nasıl iletişim kurduğumuzu çok açık bir şekilde gösterir. Bununla birlikte gözlerimiz, dudaklarımız ve genel itibariyle yüz hatlarımız da kendilerine has şekillerde konuşur.

Mimiklerimiz, kurduğumuz ilişkilerin dinamiklerini de etkiler ve düzenler. Örneğin, karşımızdaki kişinin bizimle konuşurken gözlerini kaçırması bizde şüphe uyandırabilir. Güven duymak veya güven vermek bir iletişim esnasında mimiklerimizi nasıl kullandığımız ile yakından ilişkilidir14. Yalan söyleme davranışını fark etmemizde mimikler büyük rol oynar. Romantik bir ilişkide partnerimize duyduğumuz sadakat de yine onun mimiklerinden yakaladığımız ipuçları ile artıp azalabilir.

Jestlerimiz ve mimiklerimiz diğer insanlarla kurduğumuz iletişimi ve ilişkilerimizin ilerleyişini en az sözcükler kadar etkiler. Söylemek istediğimiz halde söyleyemediğimiz veya gizlemeyi özellikle istediğimiz duygu ve düşüncelerimiz sözel olmayan mimik ve jestler vasıtası ile bir anda ortaya çıkabilir. Bu noktada ellerimiz ve yüzümüz biz kontrol etmeye çalışsak da bizi ele vermekten hiç çekinmez.

Öte yandan, iletişimde kalmamızı ve iletişimi sürdürmemizi de oldukça kolaylaştırırlar. Sözcükler vasıtası ile aktardıklarımızı görsel olarak da pekiştirip dikkat çekici hale gelmesini sağlayan jestlerimiz ve mimiklerimiz iyi ki varlar!


Kaynakça

  1. Goldin-Meadow, S. (2015). From action to abstraction: Gesture as a mechanism of change. Developmental Review, 38, 167-184.
  2. Holler, J., & Stevens, R. (2007). The effect of common ground on how speakers use gesture and speech to represent size information. Journal of Language and Social Psychology, 26(1), 4-27.
  3. Austin, E. E., & Sweller, N. (2014). Presentation and production: The role of gesture in spatial communication. Journal of Experimental Child Psychology, 122, 92-103.
  4. Iverson, J. M., Capirci, O., Longobardi, E., & Caselli, M. C. (1999). Gesturing in mother-child interactions. Cognitive Development, 14(1), 57-75.
  5. Rowe, M. L., Özçalışkan, Ş., & Goldin-Meadow, S. (2008). Learning words by hand: Gesture’s role in predicting vocabulary development. First Language, 28(2), 182-199.
  6. Campisi, E., & Özyürek, A. (2013). Iconicity as a communicative strategy: Recipient design in multimodal demonstrations for adults and children. Journal of Pragmatics, 47(1), 14-27.
  7. Colletta, J. M., Guidetti, M., Capirci, O., Cristilli, C., Demir, O. E., Kunene-Nicolas, R. N., & Levine, S. (2015). Effects of age and language on co-speech gesture production: An investigation of French, American, and Italian children’s narratives. Journal of Child Language, 42, 122–145.
  8. Molnar, M., Leung, K. I., Herrera, J. S., & Giezen, M. (2021). Toddler-directed and adult-directed gesture frequency in monolingual and bilingual caregivers. https://doi.org/10.31234/osf.io/w35rh
  9. Frosina, P., Logue, M., Book, A., Huizinga, T., Amos, S., & Stark, S. (2018). The effect of cognitive load on nonverbal behavior in the cognitive interview for suspects. Personality and Individual Differences, 130, 51-58.
  10. Casasanto, D. (2008, August). Conceptual affiliates of metaphorical gestures. In International Conference on Language, Communication, & Cognition. Brighton, UK.
  11. Pika, S., Nicoladis, E., & Marentette, P. (2009). How to order a beer: cultural differences in the use of conventional gestures for numbers. Journal of Cross-Cultural Psychology, 40(1), 70-80.
  12. Turkan, I. (2021). The Role of Gestures and Mimics in Conveying Affirmation Concept. Бюллетень науки и практики, 7(4), 357-363.
  13. Prochazkova, E., Venneker, D., de Zwart, R., Tamietto, M., & Kret, M. E. (2022). Conscious awareness is necessary to assess trust and mimic facial expressions, while pupils impact trust unconsciously. Philosophical Transactions of the Royal Society B, 377(1863), 20210183.

Daha iyi hissetmeye bugün başlayın

Uygulamayı indirin ve size en uygun psikologla eşleşin. Uzman psikoloğunuzla uyumunuzu görmek için 15 dakikalık ücretsiz ön görüşme yaparak terapi yolcuğunuza başlayın.